Саха омук былыр былыргыттан түргэн атахтаах, быһый сылгылар тустарынан араас сэһэннэри умнууга хаалларбакка үйэтитэн, кэрэ кэпсээн оҥостон кэлбит омук буолабыт.
Бу сылгы туһунан миэхэ Уус Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин олохтооҕо, сэрии, үлэ бэтэрээнэ, 1914 сыллааҕы төрүөх Иннокентий Егорович Кириллин-Нуойап 84 саастааҕар 1998 сыллаахха кэпсээбитэ.
Наскыыр Элэмэһэ бэйэтин туһугар эмиэ туспа устуоруйалаах сылгы. Гражданскай сэрии кэмигэр кыһыллартан куотан, илин түһэн иһэр бандьыыттар Суоттуга таарыйбыттар. Наскыыр оҕонньор балаҕанын иһигэр биэс-алта саалаах дьон кутулла түспүттэр. Олус ыксаан иһэр буоланнар соннорун, бэргэһэлэрин да устубакка, Наскыыр оҕонньорго: “Далга аһыы турар аккын ылабыт. Кини оннугар биир аты хаалларабыт”, – диэбиттэр. Саалаах дьоҥҥо тугу утары этээхтиэй, оҕонньор сөбүлэстэҕэ эрэ дии. Бандьыыттар киирбиттэрин курдук суһаллык таһырдьа тахсыбыттар. Утаакы буолаат, ахсым аттар туйахтарын тыаһа батыгыраһа түһээт, сотору кэминэн им-ньим буолбут. Атын былдьаппыт Наскыыр оҕонньор таҥнан таһырдьа тахсан көрбүтэ: сэргэтигэр ырыган баҕайы, уҥуохтаах-тириитэ хаалбыт ат бааллан нүксүйэн турара үһү. “Өлөрө буолбут ат эбит”, – дии санаабыт оҕонньор. Былдьаппыт атын аһынара сүр. Онтон бу сылгы бастаан көрүүтүгэр, кини атын кыайан солбуйуо суох. Отун, мууһун, маһын оҕуһунан эрэ таһынан сылы туорууһук. Акка чугаһаан көрбүтэ ып-ырыган, субу охтон түһэн өлүөх көрүҥнээх. Оҕонньор аты сыныйан көрөр. Көлөһүнүн дьүһүнэ сап-саһархай, маны көрөн Наскыыр сэргэхсийэр. Саһархай дьүһүннээх көлөһүннээх сылгы хайаан да атаҕынан кыаллар сылгы буолуохтаах дии саныыр. Кыһыны, сааһы быһа атын бүөбэйдээн тахсар. Үчүгэйдик тутан, от үчүгэйинэн аһатан туругун лаппа көннөрөр. Ата олус сымнаҕас буолан, оҕонньору үөрдэр.
Сыарҕатыгар сүрдээх сыыдам айаннаах ат эбит. Кыһыҥҥы суол бүтүөн эрэ иннинэ куоракка сээкэйи булуна киирэр кыһалҕата үөскүүр. Аргыс киһи булунан куораттыыр. Сыарҕаны толору эт-арыы уонна икки киһини билинэн көрбөккө дьубулҕатык айанныыр ат буолар. Тас көрүҥүнэн, саха сылгыта диэтэххэ, бөдөҥ, бэйэтэ элэмэс дьүһүннээх. Наскыыр оҕонньор кинини Элэмэсчик диэн ааттыыр. Куоракка сөпкө киирэллэр. Икки-үс күн эттэрин, арыыларын атыылаан, сээкэй наадалаахтарын атыылаһаллар. Куоракка түспүт ыалларыгар Бороҕон улууһун үөһээ нэһилиэгин ыччата, уол оҕо уһуктааҕа, хотунан-соҕуруунан орох тэппит, арыгыны да иһэр, хаартыны да таптыыр, дьахтар аймахха да сыстаҕас Дьаргый диэн хос ааттаах киһи хоно кэлбит. Нууччалыы-сахалыы тыыммыт элбэх саҥалаах киһи. Кини киһи куоракка хаартылаан сүүйэн, көнөн сылдьар кэмэ эбит. Наскыырдааҕы кытта бииргэ аргыстаһан айанныыр буолбут. Бэйэтэ ааттаах аттаах. Дьаргый кэпсээнинэн буоллаҕына, бу ата Мүрүттэн сарсыарда эрдэ хоҥнон баран, куоракка ыалларын киэһээҥҥи чэйдэрин баттаһа Дьокуускайга баар буолар сүрдээх сыыдам атахтаах сылгы үһү.
Дьэ, ити курдук, уон үс көһү тэһиппэккэ айанныыр ааттаах аттаах киһини кытта аргыстаһар буолбуттар. Айан аргыстаах буолара ордук. Ол гынан баран, Наскыыр оҕонньор бииртэн куттанар: киһим күүппэккэ тамты куотан хаалара буолуо диэн.
Айан дьоно сарсыарда сөпкө хоҥнубуттар. Сааскы суол килэрийэн, хатаҥакка сыарҕа төһө баҕарар халыһыйыан сөп. Дьаргый соҕотох, сөбүгэр таһаҕастаах. Онтон Наскыыр оҕонньор аргыһынаан иккиэлэр. Куоратчыт дьон быһыытынан таһаҕастаахтар. Хоҥноору туран, Дьаргый: “Мин бүгүн Мүрү Чараҥар тиийихтээхпин. Онон бытаан буоллаххытына, эһигини күүппэппин”, – диэн этэр. Онуоха оҕонньор: “Саатар Мархаҕа диэри аргыстас, онтон ыла бэйэбит да бараа инибит”, – диир. Дьаргый сөбүлэһэр. Ааттаах аттаах киһи Дьаргый бастыыр, онтон Наскыыр оҕонньордоох – кини кэнниттэн. Киһилэрэ кэннин хайыһан көрө-көрө айаннатан кудулутар. Наскыыр оҕонньор ата да соччо киниттэн ырааҕынан хаалбат сылгы буолар. Улахан Марханы ааһан баран, киһилэрэ күүтэн турарыгар тиийэллэр. Айан дьоно сыарҕаларыттан түһэн көҕүрэттэллэр. Дьаргый обургу хоонньуттан бытыылкалаах арыгыны ойутан таһааран, ылтаһын курууска аҥардыытынан кутан Наскыырдааҕы күндүлүүр. “Үчүгэй айан туһугар”, – дэһээт, түһэрэн кэбиһэллэр. “Чэ, кырдьаҕаас, ыраах айанныыр киһи мин бардым. Күнүскү аһылыкка Суоттуга тиийдэхпинэ табыллар. Бу киэһэ Чараҥҥа тиийиэхтээхпин. Бакааларын!” – диэт илии тутуһан быраһаайдаһаат, сыарҕатыгар олороот, “сыр” гыннаран хаалар. Наскыырдаах эмиэ салгыы айанныыллар. Испит арыгыта төбөтүгэр тахсан, чэпчээбит Наскыыр аргыһыгар: “Элэмэсчик хайдаҕын билиэхпит, айанныырынан айаннаатын”, – диир. Аргыс киһитэ үөрэ истэр. Куоракка киирэллэригэр оҕонньор атын харыстаан, сүгүн айаннаппакка кэлбиттэрэ. Саха сирин хайа улууһугар үөскээбитэ биллибэт, Элэмэсчик диэн саҥа ааттаммыт ат айаннаатаҕын аайы улам уорааннанан, түргэтээн иһэр. Жатай бөһүөлэгин ааһаллар, Тулагы-Киллэми ааһаллар.
Аргыстара Дьаргый көстүбэт. Кырдьык да үтүө сылгыны көлүнэ сылдьар киһи эбит дэсиһэллэр. Наскыыр оҕонньор атын айана өссө түргэтээн, сыарҕа килэм суолга биир кэм халыһыйан олорор. Өр-өтөр гымматтар, Хапытыанапка бөһүөлэгин таһынан ааһыыларыгар иннилэригэр Дьаргыйдара көстөр. Ону көрөн аргыс киһи: “Киһибит ол айаннаан иһэр эбит. Биһигини улаханнык куоппатах”, — диэн ыйан көрдөрөр. Наскыыр оҕонньор эгэ-дьэгэ буолар: “Аппыт өссө барар кыахтаах дуо? Ыытан биэр”, – диир. Аргыс киһитэ ат муоһатын холкутатар. Үтүө ат барахсан, ону эрэ күүппүт курдук, туох да соруттарыыта суох айана өссө түргэтиир. Хаҥалас хайатын ааһан, Өлүөнэ эбэҕэ киириигэ киһилэрин ситэ баттаан ылаллар. Ким да сиппэт айанын айаннаан иһэбин диэн санана испит Дьаргый, сыарҕалаах аттаах дьон сиппиттэригэр соһуйан, үөс кыдьымаҕар киириигэ атын тохтотор. Куораттан аргыстаһан тахсыбыт, быраһаайдаспыт Наскыыр оҕонньордоох сиппиттэрин билэн, соһуйуу бөҕө буолар. Биэс көс тухары хаалбакка, кини ааттаах атын сиппиттэрин сөҕө саныыр. Сыарҕатыттан ойон түһэн оҕонньордооҕор кэлэр. Кэпсэтии буолар. Дьаргый хоонньуттан арыгылаах бытыылкатын ойутан таһаарар: “Эбэбитин аһатыахха, бэйэбит аһыахха”, – дии-дии эбэни аһатар, оҕонньордооҕу күндүлүүр. Оҕонньор атын хайгыыр. “Мин бу аппынан Томмокко, Алдаҥҥа да сылдьыбытым. Бииргэ айаннаһар ат көстүбэтэҕэ. Үтүө аттаах кырдьаҕас эбиккин. Суоттуга диэри көс сир хаалла. Дьэ, сырыһыннардахпыт. Кыайдаххына, биир иһит испиири биэрэбин”, – диир. Наскыыр кэмчиэрийэн быһа-хото саҥарбат. Киһилэрэ: “Ситтэххитинэ ыһыытаарыҥ, суолтан туораан биэриэм”, – диир да айанната турар.
Аргыс ата айаннаабытыгар көҕүйэн, бугуһуйа турбут аттарын сыарҕатыгар олороот, айаннарын салгыыллар. Өлүөнэ эбэ сүрүн үөһүн кыдьымахтаах сиргэ сири таарыйбакка ааһар. Наскыыр оҕонньор сыарҕаттан эрэ түспэт айдааннаах олорор. Эбэ кыдьымаҕын ааһаллар. Килэҥ муус устун айаннара салҕанар. Үчүгэй суолга киирэн, өйүн-төйүн булбут Наскыыр көрдөҕүнэ киһилэрэ ырааппатах, иннилэригэр чугас соҕус айаннатан иһэрэ үһү. Ону көрөн уонна испит арыгытыттан эгди буолбут оҕонньор: “Элэмэсчиги киксэрэн биэр эрэ, өссө барар кыахтаах дуо?” – диэбит. Аргыс киһи, дьэ, эбэтээ, соруйтарар күннээх эбит дии санаан баран атын киксэрэн биэрэр. Үтүө ат барахсан айанын өссө эбэн биэрэр. Туйаҕын тыаһа мууска хап-хабырҕас буола түһэр. Хардыыта кэҥиир, тэтимэ түргэтиир да өр-өтөр гыммат, Дьаргый атын ситэ баттаан ылар. Кэннин хайыһан көрө испит Дьаргый атын туора тардан суолу биэрэр. Элэмэсчик инникилээн айаннатан туманнатар.
Кэннилэриттэн олус кыһыйбыт Дьаргый ыһыытыы-ыһыытыы, атын таһыйа-таһыйа эккирэтии кытаанаҕа буолбут. Ол да гыннар кыайан сиппэккэ, хааллар-хаалан испит. Элэмэсчик айана сыыдамсыйбыта туох да сүр, тэппит атаҕын кубулуппакка, өр-өтөр гыммакка Суоттуга тахсар аартыкка өрө харбатан кэлэр. Кэннилэрин хайыһан көрбүттэрэ: Дьаргый ата биэрэстэни эрэ кыайбат сиринэн хаалан иһэрэ үһү. Наскыырдаах аартыгы дабайан бараннар, аттарын уоскутаары бытаараллар.
Биэрэктэн Суотту бөһүөлэгэ чугас, икки эрэ биэрэстэттэн ордук сир. Чуут бөһүөлэккэ киирбэккэ эрэ аттарын тохтотон киһилэрин күүтэллэр. Өр күүттэрбэккэ, Дьаргыйдара бу халыһытан кэлэр. Сыарҕатыттан түһэн, аргыстарыгар кэлэр. Элэмэсчиги сыныйан көрө-көрө: “Дьэ, кырдьаҕаас, эн кыайдыҥ. Кэпсэтии кэһиллибэт”, – диэн баран, биир бытыылка испиири Наскыыр оҕонньорго туттаран кэбиһэр. Оҕонньор “биһиэхэ сылдьан, чэйдээн аас” диэбитин аккаастанар. Оҕонньор атын эргийэ сылдьан көрөн баран: “Бу чугас эргин суох, ааттаах айаннаах аттаах кырдьаҕас эбиккин. Миэхэ маннык сылгы наада. Аттарбытын атастаһыах, эбиитин аны күһүн баайтаһын сүөһү этин киллэрэн биэриэм. Миэхэ, киэҥ сырыылаах, кэлэр-барар киһиэхэ, маннык сылгы наада. Эйиэхэ, кырдьаҕас киһиэхэ, бу мин атым да куоракка киирэн тахсаргар эппиэттиир сылгы”, – диэн атын атастаһаары хаайар. Онуоха Наскыыр: “Мин турбут уолаттардаахпын. Кинилэргэ анаммыт ат. Онон баалаама”, – диэн кыккыраччы аккаастыыр. Ол курдук сэһэргэһэн арахсыбыттар.
Дьаргый Суоттуга сылдьан ааспыт ыалыгар Наскыыр атын хайҕаан, ыһа-тоҕо кэпсээн ааспыт. Онтон истиһэннэр Суоттуга бу ат туһунан элбэх кэпсээн буолбут. Ат баайыытынан дьарыктанар Лэппээс истэн, Наскыыры хаайан, атын ылан, сайыҥҥы ыһыахха бэлэмниир. Хайа дойдуттан кэлбитэ биллибэт, кугас элэмэс дьүһүннээх акка Наскыыр Элэмэһэ диэн аат иҥэриллэн, аны сүүрүк ат буолар. Суотту ыһыаҕар кыахтаах сүүрүктэри кыайталаан дьонун үөрдэр. Салгыы чугас эргин нэһилиэктэргэ киниэхэ тэҥнэһэр сүүрүк суох буолар. Сааһырарын саҕана Огдообо сүүрүк үөскээн, Наскыыр Элэмэһин баһыйар. Иккиэннэрин Лэппээс оҕонньор баайара. Огдообону, Наскыыр Элэмэһин илдьэ сылдьан, элбэх ат сүүрүүтүгэр кыайбыта. Онон баайааччы быһыытынан аата-суола үрдээбитэ.
Серафим ФЁДОРОВ,
Россия профтехүөрэхтээһинин бэтэрээнэ,
Саха сирин профтехүөрэхтээһинин туйгуна.
Уус Алдан, Суотту.
ПОДЕЛИТЬСЯ: