Абхазия дьикти да кэрэ айылҕалаах дойду. Бу этиибэр итиннэ сылдьыбыт дьон бука бары сөбүлэһиэхтэрэ дии саныыбын. Күндү ааҕааччыларбар бүгүн дьэ бу быйаҥнаах сиргэ-уокка олорор саха кыыһын Евгения Колесованы кытта билиһиннэриэм.
Кыһалҕаны билбит буоланнар
Сүрүн кэпсэтиибитигэр киириэхпит иннинэ, 5-6 сыл аннараа өттүгэр Абхазияҕа сырыым туһунан кылгастык ахтан ааһыам. Манна аныгы кэм түөкүттэрин «көмөлөрүнэн» наһаа үчүгэй ыаллары кытта билсэн турабын.
Барыахпыт иннинэ букинынан отель броннаабыппыт. Тоҕо эрэ, харчытын эрдэттэн көрдөө да көрдөө буолбуттара. Дьиҥэ, итинтэн да сэрэйиэх баара, түөкүттэргэ түбэспиппитин. Элбэхтик айанныыр буоламмыт, миэстэтигэр төлүөхпүт диэн, харчы ыыппатахпыт. Ол эрээри оччолорго түөкүннээһин саҥа тэнийэн эрэр кэмэ этэ. Онон болҕомтобутун уурбатах буолуохтаахпыт.
Сочиттан таможняны ааһан, Абхазия кыраныыссатыгар тахсан баран, такси тутан, Гаграҕа отельбыт аадырыһыгар айаннаатыбыт. Аадырыспытыгар тиийбиппит олох даҕаны гостиница диэн суоҕа. Халлааммыт киэһэрдэ. Ханна да барар сирбит суох буолла. Хата таксиспыт быраҕан кэбиспэтэ. Гудаута аттыгар олорор Агрбалар диэн ыалга илдьэ барда. Диана уонна Гарик Агрбалар биһигини үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ. Бөтүүк хаһыытыыр, ынах маҥырыыр, чыычаахтар ыллыыллар… Этэргэ дылы, олох ырайга тиийбиппит. Отторо-мастара эчи силигилээн үчүгэйдэрэ. Сибэкки бөҕөтө. Слива уонна виноград бөҕө үүнэн тураллара. Тина диэн эбээлэрэ мастан слива хомуйан сиэн диэн көҥүллээбитэ. Туох да химията суох фрукта олус да минньигэһэ. Тина Польшаҕа олорор уоллаах. Ол уол аттынааҕы уһаайбаҕа бассейннаах вилла туттарбыт этэ. Онно туристар бааллара. Ол иһин биһиги бэйэлэрин дьиэлэригэр олордубуттара. Бассейҥа сөтүөлээн абыраммыппыт. Ыал аҕа баһылыга Гарик муораҕа илдьэн биэрэрэ. Хамсык кэмигэр Абхазия толору турист этэ.
Абхазтар аттынааҕы ыалларын кытта мэлдьи ыалдьыттаһаллара, урукку биһиги ийэлэрбитин, аҕаларбытын санатара. Кофе, чэй иһэ-иһэ кэпсэтэллэрэ. Соторутааҕыта сэрии алдьархайын, кыһалҕаны билбит буоланнар, наһаа аламаҕайдара. «Элбэх да эдэр дьоммутун Грузияны кытта сэриигэ сүтэрбиппит», — дииллэрэ. Төрөөбүт дойдуларын туһугар хорсуннук кыргыһаннар, кыайыы көтөллөнөн, билигин көҥүллүк, холкутук олордохторо.
Аттынааҕы ыалларын Арзинбалары кытта эмиэ ыкса билсибиппит, доҕордоспуппут. Эһиилгитигэр ыам ыйыгар ыалдьыттыы тиийбиппит. Ыалдьытымсах абхазтар толору астаах остуоллаах көрсүбүттэрэ. Агрбалары уонна Арзинбалары кытта күн бүгүнүгэр диэри сибээстэһэ, кэпсэтэ олоробут. Чэ сүрүн тиэмэбитигэр киириэҕин.
Урбааҥҥа дьоҕурдаах кыысчаан
— Евгения, ааҕааччылары бэйэҕин кытта кылгастык билиһиннэр эрэ?
— Тус хоту Орто Халыматтан төрүттээхпин. Оҕо эрдэхпиттэн урбаанньыт дьоҕурдаах этим. Итинник оонньуулары оонньуурум. Орто оскуоланы бүтэрэн бараммын, маркетолог идэтигэр үрдук үөрэх кыһатыгар үөрэнэ киирбитим. Урбааҥҥа сыһыаннаах үөрэххэ. Үөрэхпин наһаа сөбүлээбитим. Үҥкүү оскуолатын арыйан үлэлэтэ сылдьыбытым.
Устудьуоннуу сылдьан, ыал буолбутум, оҕоломмуппут. Оҕо таҥаһын сыаната олус ыарахан диэммит, кэргэмминээн ийэм дойдутугар Чурапчыга уонна Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар уонна Дьокуускайга маҕаһыыннары арыйбыппыт.
Хомойуох иһин, үөрэхпин бүтэрэрбэр кэргэмминээн арахсыбыппыт. Госсулууспаҕа үлэлии киирбитим. Наһаа үчүгэй дьону кытта бииргэ үлэлээбитим. Бу эйгэҕэ үлэлээммин эмиэ уопут бөҕөтүн ылбытым. Суруйарга үөрэммитим. Онтукам блогердыырбар көмөлөһөр. Итиннэ сэттэ сыл устата үлэлээбитим.
«Харса суох эбиппин»
— Онтон олоҕун хайдах салаллыбытай?
— Ол курдук, госсулууспабар үлэлии сылдьан, эргиччи ырытан көрөн баран, олохпун уларытыахпын наада диэммин уурайбытым. Кыыспын Валерияны илдьэ Москваҕа көппүтүм. Кими да билбэт сирбэр тиийбитим. Домодедово аэропортка түһэн бараммын биирдэ, биллэриилэринэн көрөн, дьиэ куортамнаспытым. Наһаа да харса суох эбиипин. Билигин кэпсииргэ судургу курдугун иһин, оннук буолбатах этэ.
Оччолорго Москва предпринимательствоҕа министиэристибэтэ удамыр сыанаҕа араас үөрэх бөҕөтүн тэрийэрэ. Онно барытыгар үөрэммитим. Оҕом тэҥҥэ сылдьыһара. Таҥас атыылыыр Интернет-маҕаһыын арыйа сылдьыбытым. Итинтэн сылтаан, блогерствоҕа сыстыбытым.
Аналбын көрсөөрү…
— Евгения, оттон Абхазияҕа хайдах быһыылаахтык тиийэн хаалбыккыный?
— Москваҕа балтым олоро кэлбитэ. Кинилиин наһаа үчүгэйдик үлэлээбиппит. Балтым: «Үс күҥҥэ сынньана Абхазияҕа барыахха эрэ», — диэбитэ. 2018 сыл, кулун тутар ый этэ. Аналбын көрсөөрү, итиннэ айаннаабыт эбиппит.
Абхазияны тута сөбүлээбитим. Ити айаммытыгар олоҕум аргыһын Влады кытта билсибитим. Новай Афон куорат отелигэр түспүппүт. Влад онно гидынан үлэлиирэ. Биһигини экскурсияҕа илдьэ сылдьыбыта. Мин кинилиин ыал буолуом эрэ дии санаабатаҕым, аахайбатаҕым. Быстах билсиһии курдук ылыммытым. Онтукайым киһим ыал буолардыы, олохтоохтук билсибит эбит. Төлөпүөннэһэр буолбуппут. Бэс ыйыгар Абхазияҕа тиийэ сылдьыбытым. Онтон сэтинньигэ онно олохсуйа тиийбитим.
— Олоҕун аргыһын Влады кытта билиһиннэр эрэ.
— Влад аҕата чечен омук. Кини Абхазия Грузияны кытта сэриитигэр доброволец быһыытынан көмөлөһө кэлбит. Онно сылдьан, Влад ийэтин кытта билсибиттэр. Ийэбит эмиэ сэрии кыттыылааҕа, бэтэрээнэ.
Сэрии кэнниттэн Влад күн сирин көрбүт. Эдэр ыал биэс сыл устата Чечняҕа олоро сылдьыбыттар. Амарах аҕалара Чечня сэриитигэр сырдык тыына быстыбыт. Ол кэмҥэ ыал аҕа баһылыгын ыйыытынан уоллаах ийэ Абхазияҕа көһөн кэлбиттэр. Влад – ыал соҕотох оҕото.
— Хотунуҥ эйигин хайдах ылыммытай?
— Ийэбит сэриини эҥин ааспыт буолан, кытаанах эрээри, биһиэхэ сыһыана олох атын. Биһиги олохпутугар олох орооспот. Кини: «Кылаабынайа, иллээхтик, эйэлээхтик олоруҥ эрэ», — диир. Миигин төрөппүт оҕотун, кыыһын курдук ылыммыта.
— Астарын-үөллэрин атыҥыраабатаҕын дуо?
— Бастаан утаа атыҥыраан. Мамалыга диэн хааһыга икки сыл буолан баран, үөрэммитим (күлэр). Сыры, аджиканы эҥин кытта табан сиэххин наада эбит. Оннук сиэтэххинэ, олус минньигэс буолар. Сырдара наһаа минньигэс.
Аал уоттарын, сирдэрин аһаталлар
— Евгения, абхазтар үгэстэрин кылгастык кэпсээ эрэ.
— Абхазтар — язычниктар. Үгэстэрэ биһиэхэ, сахаларга майгынныыр. Аал уоттарын, сирдэрин аһаталлар. Күһүнүн оҕуруот аһа, фрукта хомуллар кэмигэр ыһыах курдук бырааһынньыктаахтар.
Араспаанньаларынан, аҕа ууһунан арахсаллар. Биир араспаанньалаахтар хаһан да ыал буолбаттар. Наһаа ыалдьытымсахтар.
Аҕа саастаах дьону олус диэн ытыктыыллар. Олох ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьаллар. Онон кырдьаҕастар дьиэлэрэ суоҕун кэриэтэ. Соҕотох хаалбыт дьоҥҥо Сухумҥа биир эрэ оннук дьиэ баар. Оҕону эмиэ хаһан да бырахпаттар.
Эдэрдэр уулуссаҕа эҥин куустуһа, сыллаһа сылдьыбаттар. Наһаа аһаҕастык таҥныбаттар.
Дэриэбинэлэргэ дьоннорун дьиэлэрин таһыгар кистииллэр. Бу сир ити аҕа ууһугар хаалар диэн суолталаах курдук.
— Хараҥаҕа эҥин онтон куттаммаккын дуо?
— Бастаан хайдах эрэ этэ. Кэлин үөрэнэн хааллым. Төттөрүтүн чугас бааллара үчүгэй эбит. Көрө-харайа сылдьарга.
— Пенсия, хамнас, коммунальнай төлөбүр чааһыгар киирдэххэ хайдаҕый?
— Пенсия уонна хамнас олус кыра. Пенсия төлөбүрүгэр Арассыыйа көмөлөһөр. Биһиги ийэбит 5 тыһ.солк пенсиялаах. Климаттара сымнаһыар буолан, киин ититии эҥин диэн суох. Уот харчыта былырыыҥҥа диэри киловата 50 харчы этэ. Быйыл үрдээн 2 солк. буолла. Сылаас, туох барыта үүнэр буолан, олохторо-дьаһахтара биһигиннээҕэр чэпчэки.
— Сыбаайба оҥорбуккут дуо? Абхазтар урууларын туһунан ааҕааччыларга кылгастык билиһиннэр эрэ.
— Биһиги сыбаайба оҥорботохпут. Абхазтар уруулара тыһыынча киһилээх буолар. Кыыс соҕотоҕун киирэр уонна остуолга олорбот, турар. Ити ыалдьыттарга ытыктабыл бэлиэтэ. Кэргэнэ күн киирдэҕинэ биирдэ сыбаайбаҕа кэлэр.
Итиччэ элбэх киһини ыҥырарга улахан бэлэм уонна үп-харчы наада. Инникитин дьоммутун күүлэйдэтэр, бырааһынньыктатар былааннаахпыт.
— Оскуолалара хайдах эбитий?
— Оҕолору Арассыыйа бырагырааматынан үөрэтэллэр. Оскуола уратыта диэн, абхаз тылын эрэ үөрэтэллэр. Абхаз тыла — уустук тыл. 56 буукубалаахтар.
— Евгения, инникигэ туох былааннааххыный?
— Абхазия чэйдэрин, аджиканы, барыанньаны, чурчхеланы баһыылка оҥорон, дойдум дьонугар оҥорон ыытабын. Сакаастыаххытын сөп. Итини таһынан манна агротуризмы сайыннарыахпын баҕарабын. Дьон Абхазияҕа кэлэллэр эрээри, этэргэ дылы, муораҕа сөтүөлээн, Рица күөлү көрөн баран төннөллөр. Дьиҥнээх Абхазияны билбэккэ бараллар. Хайдах сүөһүнү иитэллэрин, фрукта, оҕуруот аһын олордоллорун, хомуйалларын көрдөрөн. онтон барыанньалары, аджикалары бэйэлэригэр астатан, дойду ис олоҕун кытта билиһиннэриэхпин баҕарабын.
Холобур, инжиры бэйэҥ хомуйан кэлэн бараҥҥын, ийэбит ыйыытынан-кэрдиитинэн, сүбэтинэн барыанньа буһаран бараҥҥын, дьиэҕэр ону кэһии гынан илтэххинэ, төһөлөөх үчүгэй буолуой? Аҥаардас үүнэн турар, мандарины, алычаны хомуйар, бэйэтэ туспа кэрэ түгэн… Ити былааммын олоххо киллэриэм дии саныыбын.
— Евгения, кэпсээниҥ иһин махтанабын.
Людмила НОГОВИЦЫНА
ПОДЕЛИТЬСЯ: