Олунньу 27 күнүгэр өрөспүүбүлүкэбитигэр Саха сиригэр эрэ буолбакка, дойдуга, дойду тас өттүгэр кытта биллэр-көстөр судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай деятель Александр Николаевич Жирков өрөгөйдөөх үбүлүөйүн бэлиэтээбиппит. Бу этиини ыраахтан-чугастан кэлбит бочуоттаах ыалдьыттар туоһулаатылар. Ол курдук, Москваттан, Алтайтан, Тываттан, Бурятияттан, Соҕуруу Кореяттан, Кыргызстантан ыалдьыттар бааллара.
Култуура сылыгар — сүдү бэлэх
Күлүмнүүр, Өксөкүлээх, Алампа, Ойуунускай саҕаттан далааһыннаах көрүүлээх, киэҥ чүөмчүлээх улахан дьоммутун, барыларын ситимниир биир уратылаахтар. Ол уратылара кинилэр төһөнөн өркөн өйдөөхтөрүй, талааннаахтарый даҕаны — соччонон угуттанан тахсыбыт өҥ кырыстарыгар — төрөөбүт дойдуларыгар, дьонноругар-сэргэлэригэр курдаттыы тардыһыылаахтарыгар, бэриниилээхтэригэр сытар. Үбүлүөй чэрчитинэн ыытыллыбыт тэрээһиннэргэ үгүс тыл этээччи Александр Николаевиһы норуотун өрө анньа, таһаара кэлбит киһи быһыытынан үрдүктүк сыаналаабыттара.
Саха сирэ аан дойдуга томороон тымныытынан, сиртэн хостонор баайынан эрэ буолбакка, культурнай-духуобунай баайынан эмиэ киэҥник биллэр-көстөр, аатырар. Үбүлүөй чэрчитинэн Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин аан дойду төрүт норуоттарын дьыалаларыгар бастайааннай Форумун уонна музейдар норуоттар икки ардыларынааҕы сүбэлэрин Арассыыйатааҕы кэмитиэтин эгидаларынан бэчээттэнэн тахсар “Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын ХVII-ХХ үйэ саҕаланыытын саҕанаааҕы материальнай уонна духуобунай култууралара” бырайыак үһүс томун бастакы кинигэтин сүрэхтэниитин тэрээһинэ буолбута. Бу кинигэни Култуура сылыгар өрөспүүбүлүкэбит олохтоохторугар анаммыт сүдү бэлэҕинэн ааттыам этэ. Бүгүҥҥү суруйуубар сүрүннээн тустаах бырайыакка тохтуом.
Бу кинигэ Австрия, Дания, Великобритания уонна Швейцария музейдарыгар хараллыбыт Саха сирин норуоттарын култуурунай-духуобунай баайдарын чинчийии үлэтин түмүгүнэн таҕыста.
Кэми куоттарбакка
Туохха барытыгар кэм-кэрдии диэн баар. Ити, этэргэ дылы, киһи тылынан кыайан эппэт, күн-дьыл аастаҕын ахсын сыаннаһа өссө улаатан биэриэхтээх, кэнэҕэски кэскилбитигэр духуобунай нэһилиэстибэ үлэтэ кэмигэр да саҕаламмыт уонна ыытыллыбыт эбит диэн билигин кэлэн саныыгын. Күнду ааҕааччы, аан дойду олоҕо-дьаһаҕа хайдах курдук халбархай уонна уустук балаһыанньалааҕын бэйэҥ бэркэ диэн билэн-көрөн олороҕун. Санкциялар, пандемия… АХШ уонна Израиль Ираҥҥа саба түһэннэр, балаһыанньа өссө кытаатта. Ити кэмнэр эрэ иннилэринэ, тас дойдулар музейдарыгар бу сүҥкэннээх үлэ оҥоһуллубутуттан, киһи эрэ астынар.
Аны кинигэ-каталогтар английскай тылынан тылбаастаах буоланнар, хабар ыырдара киэҥ. Саха сиригэр олорор төрүт норуоттар оччотооҕу материальнай уонна духуобунай култуураларын, баайдарын кытта хайа баҕарар омук киһитэ билсиэн сөп. Итилэри таһынан уустарбыт, норуот маастардара бэйэлэрин үлэлэригэр өбүгэлэрэ хаалларбыт суолларын-иистэрин киллэрэллэригэр кыах үөскээтэ.
Өссө 2008 сылтан Александр Жирков аан дойду музейдарыгар харалла сытар Саха сирин төрүт норуоттарын туһунан экспонаттарын хаартыскаҕа түһэрэн, описьтаан толору систиэмэлэммит каталогу оҥоруу, ХVII-ХIХ үйэтинээҕи материальнай-духуобунай култуурабытын аан дойду норуоттарын билиилэригэр-көрүүлэригэр таһаарар бырайыагы саҕалаабыта. Итинтэн ылата аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын төрүт баайын үөрэтиигэ тус сыаллаах тиһиктээх үлэ ыытыллар.
Александр Николаевич 2012 сыл кулун тутар ыйга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ Егор Борисов “Аан дойду музейдарыгар Саха сирин норуоттарын ХVII-ХХ үйэ саҕаланыытын саҕанаааҕы материальнай уонна духуобунай култууралара” диэн наардаммыт каталогы бэлэмниир хамыыһыйа тэрийэр туһунан» дьаһала тахсарын ситиспитэ. Бу хамыыһыйаны кини салайан, иилээн-саҕалаан үлэлэтэр.
Ол курдук, Российскай Федерация, АХШ, Германия, Великобритания, Франция, Австрия, Дания уонна Швейцария музейдарыгар Саха сирин төрүт норуоттарын материальнай уонна духуобунай култуураларын көрдөрөр маллар, өбүгэлэрбит оҥорбут үгүс ахсааннаах айымньылаах үлэлэрэ ууруллан сыталлар. Тустаах бырайыак оҥоһуллубатаҕа буоллар, ити киэҥ билиигэ-көрүүгэ тахсыа суох, умнууга хаалыан да сөп этэ.
Харахтаабакка да хаалыахпытын сөбө
Күндү ааҕааччым, ити материальнай-духуобунай баайбыт кый ыраах дойдуларга хайдах тиийэн хаалбытый диэн ыйытыаххын сөптөөх. Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар киириэҕиттэн ылата, манна сүүһүнэн ааҕыллар араас экспедициялар, биирдиилээн айанньыттар, промышленниктар сылдьыбыттара биллэр. Кинилэр Саха сирин төрүт олохтоох норуоттарын: сахалар, эбээннэр, эбэҥкилэр, юкагирдар, чукчалар, о.д.а. үгүс ахсааннаах оҥоһуктарын, таҥаһыттан-сабыттан туттар тэриллэргэ, араас киэргэллэргэ тиийэ Саха сирин, Арассыыйа тас өттүгэр таһаарбыттар. Олортон сорохторо сүппүтэ-оспута, оттон сорохторо күн бүгүҥҥэ диэри харалла, үтүмэн үгүс күнү-дьылы уҥуордаан, ааспыт үйэлэри анаара сыталлар.
Холобурга аҕаллахха, Америка материгар былыргы дьон олохсуйбут суола-ииґэ биллибэтинэн ситимнээн, Алясканы уонна Хотугу Американы баґылааґын Саха сиринэн ааґар хотугу аартыгынан саҕаламмытын туґунан санааны, ХIХ-ХХ үйэлэр кирбиилэригэр (1897-1902 сс.) Америка уґулуччулаах антрополога Франц Боас уонна Америкатааҕы айылҕа историятын музейын тірүттээччилэртэн биирдэстэрэ Моррис Джезуп тэрийбит научнай экспедициялара бигэргэтэргэ үлэлэспитэ. Бу олус табыллан үлэлээбит экспедиция биир тутаах кыттааччытынан Саха сиригэр политическай сыылкаҕа сылдьар нуучча чинчийээччитэ Владимир Иохельсон буолбута. Иохельсон 900-тэн тахса саха, 300-тэн тахса юкагир, 500 кэриІэ эбээн уонна 90-ча эбэҥки артефактарын, үгүс хаартысканы, фонографическай суруйууну мунньан Джезуп экспедициятыгар биэрбит. Ол маллар уонна докумуоннар Нью-Йорка баар Америкатааҕы айылҕа историятын музейын сыаналаах баайдара буолаллар. Манна өссө 90-с сылларга профессор Зинаида Иванова-Унарова кэргэнинээн Владимир Ивановтуун тиийэннэр, суолу тэлбиттэрин ахтан ааһабын.
Биир интэриэһинэй түгэни аҕыннахха, Америкаҕа баар музейга аан бастаан дьахтар сонун көхсүгэр хотой ойуута киллэриллибитин көрбүттэрэ. Ол кэнниттэн социалогическай наука доктора Ульяна Винокуровалаах хоту улуустан итинник ойуулаах сону булан аҕалбыттара. Тэрээһиҥҥэ ити туһунан профессор Зинаида Иванова-Унарова аҕынна.
Мээнэ киһи ылсыбат, ыйынан, биир-икки сылынан түмүктэммэт сүдү дьыала… Киһиттэн үгүс сыраны эрэйэр, баараҕай бырайыак да диэтэххэ, баһан этии буолбата чахчы. Ситимнээх үлэни, тэрийиини, элбэх кэлиини-барыыны, кэпсэтиилэри, быһаарсыылары, тылга ылыннарыылары — эрэйэр үлэ.
Буолаары буолан, тас дойдулар музейдарыгар, этэргэ дылы, «баһаалыста киирэҥҥит, экспонаттары хасыһын, чинчийиҥ, хаартыскаҕа түһэриҥ» диэбэттэрэ чуолкай. Манна биир тыыннаах холобуру аҕалыам. Берлин этнологическай музейа реконструкциялана сылдьар кэмэ этэ. Манна Александр Николаевич Российскай Федерация посолун Владимир Гринини уонна тустаах музей салалтатын кытта көрсөн кэпсэтэн, миэстэтигэр үлэлэһэр гына көҥүл ылбыта. Ити туһугар — улахан ситиһии. Өрөспүүбүлүкэ национальнай художественнай музейын дириэктэрэ Ася Габышева, эмиэ бу тэрилтэ үлэһитэ Влада Тимофеева уонна Галина Неустроева онно тиийэннэр, ый устата таһаарыылаахтык үлэлээн кэлбиттэрэ. Өссө Берлин музейа бэйэтин үлэһитин биэрэн, көмөлөһүннэрбитэ. Америкалар экспонаттара каталогтаах буоллаҕына, Германияҕа экспонаттар олус үчүгэйдик харалла сыталлар эрээри, сорох экспонаттар хайа омук киэнэ буоларыгар бутуллуу баара. Онон бэйэбит дьоммут миэстэтигэр тиийэннэр, Саха Сирин норуоттарын 500-тэн тахсаҕа тиийэр экспонаттарын буланнар, музей каталогар киллэрэр үлэни ыыппыттара. Америка музейдарыгар уурулла сытар экспонаттар урукку өттүгэр дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр, «аһаҕас» эбит буоллахтарына, Германия музейдарыгар баар экспонаттарбыт биллибэт-көстүбэт, этэргэ дылы, «сабыылаахтарын» кэриэтэ этилэр.
Тустаах бырайыагынан түөрт кинигэ-каталог бэчээттэнэн таҕыста. Бу кинигэлэргэ үөһэ этэн аһарбытым курдук, араас тас дойдулар 17 музейдарыгар харалла сытар, барыта 5300-тэн тахса өбүгэлэрбит айымньылаах үлэлэрэ хаартыскаҕа түһэриллэннэр, кинилэргэ сиһилии быһаарыылар киирбиттэр. Профессор Зинаида Иванова-Унарова эппитинии, хас биирдии экспонат туспа историялаах, ураты. Тас дойдулар музейдарыгар баар материальнай-духуобунай баайбыт кинигэ-каталогтара оҥоһулланнар түмүктэммиттэр. Аны дойдубут музейдарыгар баар экспонаттарбыт каталогтара оҥоһуллаллара хаалбыт. Бу хаалбыт үлэ түмүгэ сотору кэминэн күн сирин көрүөҕэр саарбахтаабаппын.
Өбүгэлэрбититтэн хаалбыт материальнай-духуобунай баайбыт дойдубут, тас дойдулар түмэллэригэр хараллабыттара, күн бүгүнүгэр диэри бааллара, олор өссө кинигэ-каталогтарга киирбиттэрэ, биһиги омук быһыытынан салгыы үүнэрбитигэр-сайдарбытыгар бигэ тирэҕинэн буолаллара саарбаҕа суох. Тустаах бырайыак суоҕа буоллар, чэ Нью-Йорка баар музейга баар экспонаттары, этэргэ дылы, баҕар биир эмэ киһи түбэһэ көрүөхтэрин сөп. Оттон атын дойдуларга баар материальнай-духуобунай баайбытын харахтаабакка да хаалыахпытын, онно баалларын туһунан олох да билбэккэ-көрбөккө хаалыахпытын сөп этэ. Ол чуолкай.
Ааҕааччыларбар биллэр судаарыстыбаннай, уопсастыбаннай деятельбит Александр Николаевич үгүс ахсааннаах бырайыактарыттан биирин кытта билиһиннэрэр буоллахха, итинник.
Людмила НОГОВИЦЫНА
ПОДЕЛИТЬСЯ: