Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана 2026 сылы Култуура сылынан биллэрэригэр култуура эйгэтигэр баһырхай ситиһиилэр баар буоланнар, маннык быһаарыныыны ылынным диэбитэ. Биллэн турар, ол ситиһиилэр төрүттэригэр урукку сылларга үлэлээбит дьон киллэрбит кылааттара кырата суох.
Бүгүн биһиги хаһыаппытыгар олорон кэлбит олохпут сиэрэ-туома, тутула, өйбүт-санаабыт, култуурабыт-духуобунаспыт тускула тосту уларыйбыт уодаһыннаах 90-с сылларга, төрүт култуурабыт эргийэр киинин — Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатырын дириэктэринэн айымньылаахтык үлэлээбит Гаврил Гаврильевич Местников ыалдьыттыыр.
— Быйыл өрөспүүбүлүкэбитигэр Култуура сыла биллэрилиннэ. Култуура өйдөбүлүн бары араастаан бөлүһүөктүүллэр. Оттон эн бэйэҥ ис санааҕар хайдаҕый?
— Култуура диэн олус киэҥ эйгэ. Ол норуокка, сүрүннээн, кэнсиэр, оонньуу-күлүү, испэктээкил, тыйаатыр курдугунан көстөр быһыылаах. Дьиҥинэн, ис-иһин ыллахха, култуура биһиги олохпут эйгэтин барытын хабар: производствоны, үлэни-хамнаһы, бэйэ тус олоҕун, уопсастыбаннай эйгэни.
Ол инниттэн устуоруйаны эргитэн көрөр буоллахха, бэйэлэрин дьүһүйүүлэрин норуокка көрдөрө, кэпсии сатыыр, култуура саамай чыпчаала буолбут хамсааһыннар түҥ былыргыттан саҕаламмыттар. Ол курдук биһиэхэ, саха норуотугар, олоҥхо диэн норуот уус-уран тылынан айбыт улууканнаах айымньыта баар. Итинник бэйэлэрэ бөлүһүөктүү, олоҕу киэҥник-дириҥник көрөр дьон түмүллэннэр духуобунай эйгэни – култуура биир саамай үрдүкү чыпчаалын үөскэтэллэр. Итиэннэ олоххо туох ыарахаттар баалларын, ону хайдах туоратыахха, быһаарыахха сөбүн, олоҕу хайдах тупсарыахха наадатын норуокка араас испэктээкиллэринэн, дьүһүйүүлэринэн, ырыанан-тойугунан тиэрдэллэр. Ол айылҕаттан талааннаах дьоннор идэтийбит таһымҥа тахсаннар, туспа култуура хайысхатынан анаан дьарыктанар, үлэлиир эйгэни тэрийэллэр, дьону онно анаан, бэлэмнээн үөрэтэллэр. Ол түмүгэр артыыстар, суруйааччылар, худуоһунньуктар, киинэ устааччылар, оонньооччулар, муусукааннар, о.д.а. курдук бэйэлэрэ туспа дьарыктаах култуура үлэһиттэрэ баар буолаллар. Билигин култуура диэн норуокка чопчу өйдөнөр хайысха итинник үөскээбитэ.
— 90-с сылларга Муусукаалынай тыйаатырга үлэлиир кэмҥин билиҥҥи кэми кытта тэҥнээн көрдөххүнэ, култуура эйгэтигэр туох саҥа уларыйыылар, өйдөбүллэр, хамсааһыннар, тэрээһиннэр, судаарыстыбаннай бэлиитикэ баар буоллулар, олохтоноллоруй?
— 90-с сылларга Сэбиэскэй Сойуус диэн судаарыстыбабыт эстибитэ, бары өттүнэн ыарахан кэм кэлбитэ. Бастатан туран, норуокка хамнас төлөммөт, иккиһинэн судаарыстыбаны салайар уорганнар илиилэрэ-атахтара баайыллан хаалбыта. Ситим быстыбыта, ол хаһан оннун булуор диэри эн хамнаһа суох олоруоххун, үлэлиэххин эбэтэр үлэ миэстэтин сарбыйыаххын наада. Уопсайынан, наһаа ыарахан кэмнэр этэ. Ол кэмҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ уһулуччулаах салайааччылар үлэлээбит буоланнар, этэҥҥэ ити кэми туораабыппыт. Мин оччолордооҕу кэмҥэ өрөспүүбүлүкэни салайбыт дьоҥҥо улахан махталлаахпын, бастатан туран аатырбыт XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сэбиэт дьокутааттарыгар. 165 киһи талыллан, өрөспүүбүлүкэбит хайдах бэйэтин көрүнэн, салайынан суолун тобулунар диэн ыйытыыга улахан үлэни үлэлээбиттэрэ. Иккиһинэн, суверенитеты, Төрүт Сокуону ылыммыттара. Үсүһүнэн, саамай дьиктитэ, билигин биһиэхэ үлэлээбэт, сиртэн хостонор баай норуот киэнэ буоларынан, Саха сирэ онтон бэйэтэ эмиэ өлүүлэһэн ылар балаһыанньатын оҥорбуттара. Ону тобулан, харчы кэлэрин ситиспиттэрэ.
Аны Арассыыйа былааһын кытта боломуочуйаларын тыырсан үлэлиир буолбуттара. Ол барыта Федеративнай Дуогабарынан, сокуонунан чопчуламмыта. Онтон ыла өрөспүүбүлүкэ дохуоттанан, үлэлииргэ чэпчэки буолан барбыта. Ол, биллэн турар, Михаил Ефимович Николаев, Климент Егорович Иванов уонна 165 дьокутаат үлэлэрин түмүгэ буолар, кинилэр истэригэр чуолаан Егор Михайлович Ларионовы юрист быһыытынан туох да улахан кылаатын киллэрбит киһинэн ааҕабын. Ол кэмҥэ биһиэхэ, култуура эйгэтигэр үлэлээччилэргэ, бүддьүөт өттүттэн үп-харчы киириитэ ыарахаттардаах этэ. Балаһыанньаттан тахсар туһугар испэктээкиллэри буолбакка, кэнсиэртэри туруоран улуустарга тахсар этибит. 1992 сылга СӨ Бырабыыталыстыбатын уурааҕа тахсан, Муусукаалынай тыйаатыр Опера уонна балет судаарыстыбаннай тыйаатыра диэн ыстаатыстаммыта, онно дьэ бүддьүөттэн көмө улааппыта.
— Тыйаатырга үлэлиир сылларгар туох улахан дьоһуннаах ситиһиилэммикитий?
— Тыйаатыр сыала-соруга — норуокка муусукаалынай айымньылары билиһиннэрии буоллаҕа дии. Опера уонна балет тыйаатырын ыстаатыһын ылан бараммыт, аан дойду араас муннуктарыгар – Японияҕа, Италияҕа, Кытайга, Германияҕа тиийэн бэйэбит ускуустубабытын көрдөрөр кыахтаммыппыт. Биирдиилээн солистар, балет үҥкүүһүттэрэ, оркестр муусукааннара куонкурустарга кыттар, стажировкаланар буолбуттара. Өрөспүүбүлүкэбит аата иһиллэн-биллэн барыытыгар биһиги тыйаатырбыт кылаата эмиэ улахан этэ. Анегина Ильинаттан саҕалаан, билигин аан дойдуга ситиһиилэммит ыччаты киһи ааҕан да сиппэт буолла, оннук элбэхтэр.
2012 сыллаахха тыйаатырбыт 20 сылын туолбутугар оччотооҕу РФ бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев Махтал суругун ыыппыта. Ити сыл Ойуунускай “Улуу Кудаҥсатын” уонна “Александр Македонскайын” холбоон дилогия оҥорон, Арассыыйа саамай үрдүк театральнай нассынаалынай бириэмийэтин – анал Кыһыл көмүс маасканы ылбыппыт. Иван Степанов Арассыыйаҕа аан бастакы баастар куонкурустарыгар тиийэн, бастакы бириэмийэни ылбыта. Айталина Адамова-Афанасьева Москваҕа Чайковскай аатынан аан дойдутааҕы куонкуруска бастакы бириэмийэни ылбыта. Нина Чигирева Глинка аатынан куонкурус лауреата буолар… Ситинник сөҕүмэр ситиһиилэр норуот киэн туттуутун, өйүн-санаатын күүһүрдэллэр. Култуура ис дьиҥэ итиннэ сытар.
Быйылгы сылы Ил Дархан Култуура сылынан биллэрдэ. Билигин олох-дьаһах, бэлиитикэ, экэниэмикэ блоппуруостарыгар балаһыанньа эмиэ ыараан эрэр, онон норуот өйүн-санаатын көтөҕөр, күүһүрдэр наада. Оттон оннук кэннинэн кэхтибэт тыыны, эйгэни култуура үлэһиттэрэ оҥороллор.
— Гаврил Гаврильевич, эдэргиттэн хомсомуол, хомуньуус баартыйа кыһаларыгар хатарыллан олоххо көхтөөх, уопсастыбаннай үлэни өрө туппут киһи буоллаҕыҥ?
— Нам түмсүүтүгэр уонтан тахса сыл үлэлэһэ сылдьабын, 12 сыл салайбытым, билигин да бырабылыанньа састаабыгар баарбын. Куоракка олорор Намтан төрүттээх дьону түмэн, араас култуурунай, уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй тэрээһиннэри, көмө аахсыйалары тэрийэбит. Олортон саамай биллэр-көстөр ситиһиибит Дьокуускай куоракка И.Е. Винокуров пааматынньыга туруохтаах сирин булан куонкуруска кыайаммыт, 17 №-дээх оскуола иннигэр туруорбуттара.
Бу билигин Нам улууһун уонна Дьокуускай дьаһалтатын кытта Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатыгар киирбитэ 400 сылын көрсө устуоруйа чахчыларыгар олоҕурбут тэрээһиннэри былаанныахпыт. Тоҕо диэтэххэ, бастакы остуруок Нам улууһун Иккис Хомустаах сиригэр тутуллубута.
— Эһиги хаһыаты туппутунан сааһырбыт көлүөнэ буоллаххыт. Билигин ханна да глобализация сабыдыалынан интэриниэти, сыыппарабай ситими өрө тутуу ухханыгар кумааҕы бэчээккэ — хаһыакка сыһыан тосту уларыйда, үрдүкү салалта ночоото улахан, харчы суох диэн ааттаан хаһыаттары, эрэдээксийэлэри сарбыйан, хаһыаттарга сурутууга судаарыстыба өттүттэн тустаах болҕомто ууруллубат, атыыга да тахсыбат буолла. Салалта, норуот икки ардыларыгар ыкса сибээс быстар кутталланна. Итиниэхэ Эн санааҥ?
— Биһиги уонна биһиги иннинээҕилэр көлүөнэ бары хаһыаты эҥэрдэһэн улааппыт, сааһырбыт дьон буоллахпыт дии. Информационнай эйгэҕэ доҕорбут хаһыат буолар этэ. Ол иһин сороҕор урукку кэми ахта санаатахпына, бибилэтиэкэҕэ тиийэммин оччотооҕу хаһыаттары арыйталаан көрөбүн. Дьэ оччоҕо күүрээннээх күннэрбит тиллэ түһэллэр. Билигин сонуну тарҕатар араас электроннай көрүҥнэр киирэннэр, бэчээттэнэр хаһыаты үтүрүйэн эрэллэрин хомойо истэбин. Ол сыыһа, оннук суолу тутуспут көлүөнэ бэйэтин кэмин кэпсиир летопиһа суох хааларыгар тиийэр. Биһиги көлүөнэ син биир кумааҕы хаһыаппытын туппутунан олоробут, үөрэнэн хаалбычча кэтэһэбит. Хаһыат аҕыйаатар да син баар. Олортон “Забота-Арчы” дьон санаатын кырдьыктааҕынан уонна дьиҥнээҕинэн тиэрдэрэ үчүгэй. Ол эрэ буолбатах, норуот кыһалҕатын хайдах быһаарыахха сөбүй, хайдах быһаарыллан эрэрий диэн анал рубрикалардаах, онно хоруйу булар. Онон ааҕааччыга чугас, норуот ол иһин киниэхэ тардыстар. “Забота-Арчы” ити хайысхатын тутуһан баран истэҕинэ, норуот хаһыата ааты ылан сүтүө суоҕа диэн бүк эрэнэбит.
* * *
Бэйэтэ тыллаах, төрөөбүт ийэ тылын илдьэ сылдьар, төрөөбүт тылынан саҥарар, кэпсэтэр-ипсэтэр норуот өлөн-охтон биэрбэт, мэлдьи тыыннаах. XXI үйэ билиилээх-көрүүлээх, сатабыллаах-идиэйэлээх, дириҥ ис култууралаах, тылларын-өстөрүн, төрүт үгэстэрин сайыннаран илдьэ сылдьар дьон үйэлэрэ диэн бастакы бэрэсидьиэммит Михаил Ефимович Николаев мэлдьи чорботон бэлиэтиирэ. Норуот быһыытынан тыыннаахпыт тыыннаах туоһутунан төрүт култуурабыт — Ийэ тылбыт, сурукпут-бичикпит буолар. Оттон бу төрүт култуурабытын араҥаччылааччынан, сайыннарааччынан ханнык да сыыппарабай ситим, интэриниэт буолбатах, сахалыы хаһыат, бэчээт буолар.
Бэл, таҥара үөрэҕэр этиллэр – аан бастаан ТЫЛ баара… сыыппара буолбатах. Онон биллэриллибит Култуура сылыгар төрүт култуурабытыгар – тылбытыгар-өспүтүгэр, бичикпитигэр-бэчээппитигэр саҥалыы, киһилии сыһыан түөрэҥнээбэт түөрэҕин түһэриэх кэриҥнээхпит.
Виктор Эверстов.