Төрөөбүт-үөскээбит Тиит Арыыбытыгар, Уус Алдан улууһун II Байаҕантай нэһилиэгэр сэрии, сут-кураан сылларыгар Ийэ дойдуларын көмүскүү барбыт аҕаларын, убайдарын солбуйан уу ньулдьаҕай саастарыттан икки хараҥаны силбээн, хам аччык сылдьан үлэлээбит-хамсаабыт, үйэлэрин тухары үлэни өрө туппут дьон аҕыйаҕа суохтар. Барахсаттар оҕо эрдэхтэриттэн араас кыһалҕаны көрүстэллэр даҕаны майгылара-сигилилэрэ сүөм да саҕаны уларыйбакка айылҕа хайдах айбытынан кырдьыбыттара, дьон киэнэ үтүөлэрэ, майгылаах киэнэ маанылара этилэр.
Билигин мин адьас эдэриттэн биригэдьиир ыарахан бурҕалдьытын кэппит Дьөгүөрдээни, окко бииргэ сылдьыбыт дьоммун Тарабыыкын Мэхээлэни, быраатын Мэхээчэни, Ньукулай Тэрэнтэйэбиһи, оҕолор кирпииччэ үктүүрбүтүгэр муҥур тойоммут, баһаам улаханнык өрө бааҕыныы түһэр Саабын Уйбааны, ампаар үрдүн маһын, алааска төһө бугул баарын аахпакка быһа холуйан таайыы курдук уонна да атын мөккүөрдээх түгэннэргэ өрүү сакалааттаһар айдааннаах Саабын Ньукулайы, өр сылларга отчуттар звеноларын салайбыт, тугу эрэ кэпсээри гыннаҕына сыҥаах баттанан олорон уустаан-ураннаан, ойуулаан-дьүһүннээн саҕалыыр Аргунов Лэгэнтэйи, сэрии бэтэрээннэрэ абаҕаларбын – мэлдьи ойохтооххут дуо диэн дьээбэлэнэр Аргунов Лэгэнтэйи, дьон барыта ытыктыыр киһитин Бүөтүр Уйбаанабыһы, ханна эрэ үлэлии бараары тэлгэһэтин иһигэр киэҥ-киэҥник хардыылыы сылдьар тырахтарыыс Аргунов Киргиэлэйи, үгүс саҥата суох үлэлиир-хамсыыр Көстөкүүнэп Миитэрэйи, “Ковровец” матасыыкылы ыбылы олорон тардьыгынатан иһэн билисипиэттээх бэдиктэргэ: “Туорааҥ!!!” – диэн ордоотуур Аргунов Бүөтүрү, саас мэниктээн ферма кыбыылаах отун үлтү тэпсэрбит иһин мөҕүтэлиир Бүөтүр Маппыайабы, этиллибит сорудаҕы эҥкилэ суох толорор, тиэтэйдэҕинэ уонна дьоһумсуйдаҕына икки өттүнэн дьалкылдьыйан хаамар сэрии бэтэрээнэ Таҥааһап Бүөтүрү, хотоҥҥо үлэлии сырыттахпына үс сүүсчэкэ борооскуга от киллэрээччи, сарсыарда үлэбэр баран иһэн сыарҕатыгар олорсоору гыннахпына дьээбэлэнэн атын соруйан биэрэн эккирэтиннэрэн аҕылатар Буурсап Сэмэнчиги, өрүү ханна эрэ айаҥҥа сылдьар, булар-талар, тиэтэйэн тиэрэ үктээн хааман тэлэмээттэнэн иһэр Быһыйыын Миитэрэйи, хотуурдаах хоһууна, сүгэлээх сүүнэтэ Мэхээлэ Холоһуонньукабы, дойдум дьонун – эмээхситтэри, оҕонньоттору санаатахпына түөһүм иһэ бэрт минньигэстик ньүөлүйэн, сылыйан ылар.
Күн аҥарыгар түөрт уон маһы кэрдэрэ
Кинилэртэн саамай уһун үйэлэммит, тоҕус уонун ааһыар диэри оттообут-мастаабыт киһи киэнэ киилэ Холоһуонньукап Мэхээлэ буолар. Кинини дьон тоҕус уонун ааһыар диэри оҕо эрдэҕинээҕи таптал аатынан Мэхээлэ Уол дииллэрэ. Мэхээлэ үлэһитин, кыайыылааҕын туһунан үгүс кэпсээни истибитим. Олортон Быһыйыын Миитэрэй кэпсээбитин өйдөөн хаалбыппын. Биир саас мас кэрдиитигэр субуотунньук буолбут. Оччолорго “Дружба” эрбии төрүт суох эбит. Онон сүгэнэн кэрдэллэр үһү. Мэхээлэ Уол күҥҥэ аҕыс уон маһы охторорун истибит буолан Миитэрэй эрдэттэн күрэхтэһэр кичим санаалаах ох курдук оҥостон кэлбит. Киһитигэр күрэхтэһэр санаалааҕын төрүт быктарбатах. Мас кэрдэ сылдьан көрдөҕүнэ Мэхээлэ уһун уктаах сүгэтэ күөрэҥниир, ол быыһыгар сөп-сөп көхсүн этитэ-этитэ тохтоон ылбахтыыр үһү. Миитэрэй: “Мин ону көрө-көрө харса суох кэрдэн тэлэмээттэнии”, – диэбитэ. Онно “тэлэмээттэнии” диэн бэйэтин бэйэтэ наһаа үчүгэйдик ойуулаабытыттан туттуна сатыы-сатыы күлэн ыгыстыбытым.
Дьэ ол “тэлэмээттэнэн” омурҕаҥҥа диэри сүүрбэ биэс маһы охторон Мэхээлэни кыайдым ини дии санаабыт. Аһыы олорон сэмээр киһититтэн: “Хайа, Мэхээлэ, хас маһы охтордуҥ?” – диэн ыйыппыт. Киһитэ “Ыһым!” диэн көхсүн этитэн баран: “Түөрт уон”, – диэбит. Онтон саллан күрэхтэһэн да туһа суох буолсу дии санаабыт. Билигин биһиги биирдэ эмэ мас эрбиир тэрилбитин умнан кэбиһэн баран бултуу, балыктыы баран иһэн суолу туора түспүт сонос маһы сүгэнэн быһа охсоору сотору аҕылаан, сылайан солбуһа-солбуһа кэрдэбит. Оччоҕо наар Миитэрэй ити кэпсээнин санаан кэлэбин. Кинилэр өссө ол мастааҕар быдан суон, тутуу маһын кэрпиттэрэ чахчы.
Киһи сөҕөр үлэһитэ
Аны биирдэ, устудьуоннуу сылдьан, сайын таайбын Ньуукайы уонна өссө кимнээҕи эрэ кытары Долборуктаахха муҥхалыы бардыбыт. Ол баран иһэн күөлү кыйан халдьаайынан ааһар иҥнэри баҕайы суолу бульдозерынан астарбыттарын көрөн: “Хата бу ким бульдозерынан астарбытый?” – диэбитим. Онуоха таайым: “Ханнааҕы бульдозер манна кэлэн астарбыт үһү. Мэхээлэ Уол күрдьэҕинэн хаспыта”, – диэтэ. Онно өйдөөн көрбүтүм, кырдьык, халдьаайы сирэйэ бүтүннүү күрдьэх суола эбит. Омуннаатахха халдьаайыны кыйа барар сүүсчэкэ миэтэрэ уһуннаах суолу күрдьэҕинэн хаһан массыына, тыраахтар холкутук сылдьар гына көннөрөн кэбиспит этэ. Ити эрэ буолуо дуо, аны Тэллээски үрүйэтин төрдүгэр оттуур ходуһатын уутун ыытаары эмиэ бэрт уһун хоруу хаспытын көрөн сөхпүтүм. Биир сөхпүтүм: Далламыкыттан Суулар диэки туоруур далаһаны оҥорбута этэ. Үрэх икки кытылыгар үүммүт үөттэргэ тирэннэрэн уу ылан барбат гына үөһээ баҕайы далаһа оҥорбут. Дьэ, мээнэ киһи оҥорбот далаһата диэн ол баара. Уопсайынан Мэхээлэ Уол киһи тэҥнэспэт кыайыылаах үлэһитэ этэ. Тоҕус уонун ааһыар диэри оттуур, бөһүөлэккэ биир бастакынан от кэбиһэр киһини аны кэлэн булбаппыт буолуо.
Саамай сөбүлүүр Чүөчэ Өлөөнөбүт
Кэргэнэ Өлөөнө эдэрчи сылдьан олохтон барбыта. Мин Чүөчэ Өлөөнөнү ону-маны өйдүүр, киһини билэр буолуохпуттан билэбин. Тандаттан көһөн кэллэхпит утаа Майалҕан оҕонньор дьиэтигэр, Холоһуонньукаптары кытары ыаллыы олорбуппут. Сайын уһун күнү быһа оҕолору кытары оонньоон тахсарбыт. Ол кэмҥэ Мэхээлэ бастыҥ үлэһит буолан Москваҕа ВДНХ-ҕа баран кэлбитэ кыракый бөһүөлэккэ улахан сонун буолбута. Москваттан кэһии-тутуу бөҕөнү аҕалбытыттан чугастааҕы ыаллара бары тииһэммиппит. Онно Катя куһуох саахары отон барыанньатыгар уган ылан баран: “Биһиги тээтэбит Москваттан өссө кыһыл саахар аҕалбыта-аа…,” – диэн аантан быган туран көөчүктээбитин өйдүүбүн. Онтон отон барыанньатыгар уган ылбытын билэн күлсүү бөҕө буолбуппут.
Биэстээх-алталаах ньыдырыыскалар кыһынын детсакка сылдьар этибит. Оччолорго детсакка хоно сылдьаҕын, баскыһыанньаҕа биирдэ дьиэҕэр кэлэҕин. Ол иһин баспытааталлары таһынан ньээньэлэр бааллара. Саамай сөбүлүүр ньээньэбит Чүөчэ Өлөөнө этэ. Биирдэ эмэ мөхпүтүн төрүт өйдөөбөппүн эрээри кини ньээньэлиир кэмигэр наһаа көссүө, кини тылын истэр оҕолор буолан хааларбыт. Оттон Чүөчэ Дуунньаттан олус куттанарбыт. Сороҕор утуйаары сытан сыттыгынан сэриилэһии буоллаҕына Чүөчэ Дуунньа киирэн кэллэҕинэ суорҕан анныгар тыыммыт хаайтарыар диэри кириһэн сытааччыбыт. Оннук наһаа суостаах киһи курдуга. Кэлин улаатан баран ол туһунан кэпсээтэххэ Чүөчэ Дуунньа күлэн бөҕө буолааччы. Дьиҥэр наһаа аламаҕай, өссө олус дьээбэлээх-хооболоох киһиттэн куттанар эбиппит. Оҕо майгыта-сигилитэ олохсуйарыгар, арааһа, хайаан да оннук толлор киһилээх буолуон наада быһыылаах.
Муҥнаахтар алта хонук устата ийэбитин, аҕабытын, эдьиийдэрбитин-убайдарбытын, дьиэбитин ахтан ытыырбыт, кыҥкыйдыырбыт ханна барыай. Ону Чүөчэ Өлөөнө ийэлии истиҥ сыһыана, Чүөчэ Дуунньа кытаанах көрүүтэ-истиитэ уҕарытан син этэҥҥэ улаатан оскуола боруогун атыллаабыппыт. Билигин мин детсакка сылдьыбыт кэмим оҕо сааһым биир саамай умнуллубат түгэнэ буолар. Оччолорго детсакка сылдьар оҕолору кытары нэдиэлэни быһа бииргэ буккуһан адьас бииргэ төрөөбүттэрим курдук буоллахтара. Оттон баспытааталларбын, ньээньэлэрбин төрөппүттэрбиттэн итэҕэс санаабаппын.
Чахчы Ытык аҕа
М.Н. Колодезников оҕолорун, сиэннэрин кытта
Михаил Николаевич 97 сааһыгар орто дойдуттан барбыта. Кини оҕолоро бары үлэһит үтүөлэрэ, тарбахтарыгар талааннаах уустар, иистэнньэҥнэр, худуоһунньуктар. Анастасия Михайловна Мэҥэ Хаҥалас улууһун, Прокопий Михайлович Уус Алдан улууһун гербэлэрин автордара. Екатерина Михайловна, Варвара Михайловна норуот маастардара. Мария Михайловна өр сылларга «Сардаана» фабрикаҕа худуоһунньугунан үлэлээбитэ. Онон Михаил Николаевич «Ытык аҕа» ааты сүгүөн сүкпүтэ. Кини уһун үйэлэммит кистэлэҥэ диэн өрүү үлэлии-хамсыы сылдьыбыта буоллаҕа буолуо. Ону таһынан майгыта-сигилитэ көнөтө, өрүү оҕолоругар, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү эрэ оҥорорго дьулуһуута үйэтин уһаппыта чахчы. Учуонайдар этэллэринэн, эппиэтинэстээх, ким эрэ туһугар кыһаллар буолуу уһун үйэлэниигэ биир сүрүн тирэх буолар үһү. Мэхээлэ кэргэнэ Өлөөнө суох буолбутун кэннэ оҕолорун барытын бэйэтэ атахтарыгар туруортаабыт, дьон киэнэ үтүөтэ оҥорбут чахчы ытык аҕа. Кини оҕолорун тылынан-өһүнэн буолбакка, тус бэйэтин холобурунан ииппитэ. Киһи майгыта, олоххо, дьоҥҥо, үлэҕэ-хамнаска сыһыана, тус холобура ити курдук күүстээх дьайыылаах, үтүө түмүктэрдээх буолар эбит.
Данил МАКЕЕВ.
ПОДЕЛИТЬСЯ: