Билигин тыа сиригэр ыччат олохсуйбат, сүөһү иитэр киһи аҕыйаан иһэр диэн айманабыт. Сиртэн дьону тэйитии өссө Хрущев саҕана ыытыллыбыт бөдөҥсүтүү бэлиитикэтиттэн силис-мутук тардар. Ол туһунан Нөмүгү Ытык ыалыгар Ильиннэргэ ыалдьыттыы олорон сэһэргэстим.
Нөмүгү Ытык ыала Ильиннэр
Дьиэ хаһаайына Егор Егорович Ильин Дыгын саҕаттан дьон-сэргэ таптаан олохсуйбут сириттэн, Малтааныттан, төрүттээх. Бу үс Малтааны сирдэрэ-уоттара Нөмүгүттэн сороҕо 40 км, сороҕо 80 км ыраах сиринэн тайаан сыталлар. Бөдөҥсүтүү буолуон иннинэ 2500 киһи олорбут сирин хайдах да киһитэ-сүөһүтэ суох үрэх баһа дойду диир кыаллыбат. Бу дьон бары алаастарыгар кыстыктаахтар, сайылыктаахтар. Алаастарын иһигэр оттууллар, ханна да ыраах таспаттар. Манан Кэҥкэмэ диэн хас да улууһу быһа охсон, Өлүөнэҕэ түһэр үрэх ааһар. Ону таһынан кыра-кыра үрүйэлэрэ элбэхтэр. Торҕоно диэн улахан соболоох күөллээх, атын да күөллэрэ баһаамнар. Сүөһү иитэргэ наһаа табыгастаах сир буолан, киһи олохсуйарыгар туох баар усулуобуйа барыта баара.
«1954 сылтан холкуостары бөдөҥсүтүү бэлиитикэтэ саҕаланан киирэн барбыта, — диир Егор Егорович. — Ол саҕана мин 10 саастаах этим. 1957 сыллаахха саас муус устар диэки оскуолабытын көтүрэн киирэн барбыттара. Күһүн үөрэх дьыла саҕаланыытыгар көһөрүллүбүт сиригэр турар буолуохтаах диэн буолбута. Дьэ ол кэнниттэн ханнык да холкуос да, сопхуос да Малтааныга тэриллибэтэҕэ. Арай Кыһыл Толоон диэн Кэҥкэмэ үрэх үрдүгэр турар дойдуга Покровскайдааҕы ОПХ сылгы иитэр сылдьыбыта. Билигин ол сиргэ сылгы иитиитинэн дьарыктанар 25 киһи баар дуу, суох дуу.
Биһиги Нөмүгүгэ көһөн киирбиппит, манна үһүс кылаастан үөрэхпин салҕаабытым.
Өтөхсүйбүт сайылыктар
Малтааныга таҥара дьиэтэ баара, ону Өктөмҥө көһөрөннөр, балыыһа дьиэтэ гыммыттара. Балыыһабытын көтүрэн киллэрэн, Покровскайга балыыһа оҥостубуттара. Маҕаһыын кытта баара. Дьэ бу улахан үлэни көрсүөх кэриэтин, Малтааныга баар түөрт кылаастаах оскуоланы эбии улаатыннаран аҕыс да кылаастаах оҥоруохха сөп этэ буоллаҕа. Холболооххо 50-с сылларга мээнэ сиргэ суох типовой хотон туппуттара. Онно турбут сүөһүнү эмиэ ыспыттара. Дьэ итинэн да көрдөххө, бөдөҥсүтүү омсолоох өттө элбэх буолан тахсар, наһаа элбэх сир туһата суох быраҕыллыбыта».
Егор Егорович ордук сүөһү иитэр сирдэр быраҕыллыбыттарыттан санааргыыр.
«Урут киһи барыта хотуурунан оттуур этэ. Анаан талах, күөл кытыытын оттуурбут, тоҕо диэтэхххэ талах быыһыгар үүнэр от быдан минньигэс. Мин билигин көрөрбүнэн, хотуурдаах киһи диэн суох. Ол түмүгэр талах быыһа барыта лаҥха буолла, бэйэтэ туох да хонтуруола суох үүнэн, ходуһа сирин былдьаан иһэр.»
Хас да сыллааҕыта Ил Дархан ыйааҕынан Сайылык күнэ тэриллибитэ, Сайылыктааһын бырагыраамата киирбитэ, бу барыта дьону сиргэ төнүннэрии бэлиитикэтэ буолар. Ону таһынан Уһук Илиҥҥи гектары эмиэ түҥэтэллэр. Мин Егор Егоровичтан Уһук Илиҥҥи гектарынан өбүгэ сирин төһө ылалларын ыйытабын.
«Сайылыктааһын бырагырааматынан аҕыйах киһи киирсэн көрдө да, улахан өнүйүү тахсыбата, — диир Егор Егорович. – Төһө да мэччирэҥ, алаас сирэ Малтааныга дэлэйин үрдүнэн ыччат сыстыбата. Мин бэйэм кэммэр 1000-нан гектарга бурдук ыһа сатаабытым. Хотон тутуллубатах сиригэр 100 сүөһү киирэр хотонун туттан үлэлээн испитим, оттон улахан өйөбүл суоҕунан соҕотох киһиэхэ кыайтарбат үлэ эбит диэн тохтообутум. Дьон сиртэн тэйдэ да, ону төннөрөр уустук эбит. Бу Нөмүгү сирэ өрүстээх буолан хаһан да сутаабат. Улахан арыылар ханнык да кураан дьылларга бэриммэттэр, сирэ өҥ буолан от куруук үүнэр».
Егор Егорович кэргэнэ Лидия Павловна эмиэ бөдөҥсүтүү тугун этинэн-хаанынан билбит көлүөнэ киһитэ. Кини оҕо сааһа Кыыл Бастаахтан ырааҕа суох Өлүөнэ өрүс үрдүгэр турар Эргис диэн ураты кэрэ айылҕалаах сиргэ ааспыт. Онно алын кылаастаах оскуола баара, 4 кылаас тухары оҕолор үөрэнэллэрэ, уонча учуутал үлэлиирэ. Бөдөҥсүтүү буоларыгар, Покровскайга улахан мунньах буолбут. Онно Эргиһи буолбакка, тоҕо эрэ өрүһэ суох, күөлтэн ууланан олорор Чараҥы киининэн оҥорбуттар.
Лидия Павловна айар үлэнэн илиитин араарбакка дьарыктанар
“1962 сылтан эргистэр эмиэ көһөн киирэн барбыппыт. Уһанар, үлэлиир кыахтаах, уруу-аймах дьонноох өттүлэрэ Өктөмүнэн, Нөмүгүнэн барбыттара. Мин аҕам сопхуоска кыладыапсыктыыра, сэрии инбэлиитэ буолан, улахан үлэни кыайбата, онон биһиги Үөһээ Бэстээххэ көһөн бараахтаабыппыт. Кииннэммит сирбит Чараҥ оскуолатын оҕолоро эмиэ Бэстээххэ киирэн үөрэнэр буолбуттара. Билигин кэлэн ырытан көрдөххө, хомолто санаа баар. Биһиги көлүөнэ бэйэбит тиэргэннээх дьиэбитигэр иитиллэн тахсыбыппыт эбитэ буоллар, олох атын дьылҕаланыа этибит. Ити ордук бөдөҥсүтүү кэминээҕи оҕолорго сыһыаннаах. Биһиги өссө үөрэхтэммит буоллахпытына, биһиги кэннибититтэн араас оскуолаларынан, сирдэринэн көһөрүллүбүт дьон ыччата аанньа үөрэҕи да ылбатахтара, ускул-тэскил олохтоммут да баар. Биллэн турар, киэҥ сиргэ Нөмүгүгэ, Өктөмҥө кэлбиттэр үөрэхтэммиттэрэ. Арай оччолорго Эргиһи киин оҥорбуттара эбитэ буоллар, төрөөбүт дойдуларыттан огдолуйбакка төһөлөөх ыччат үөрэхтэммит, сайдыбыт буолуо этэй. Ону бу биир холобур да кэрэһилиир, оччолорго Эргискэ олохтоох дьон үлэни эрэ өрө тутан олорбуттар эбит. Биир да ыал аҕата арыгы испэт этэ. Оннук эйгэҕэ сайдыылаах дьон хайдах тахсыбат буолуохтарай.
Бэйэм 50 сыл үөрэхтээһин эйгэтигэр үлэлээн кэллим. Онон ыччакка туһаайан, киһи бэйэтин дьоло бэйэтин илиитигэр баар диэн бигэтик этэбин. Үлэ суох буолбатах, киһи тугу баҕарбытын айан-тутан таһаарар кыахтаах. Айыы суолун тутуһар киһи хайа баҕарар үүнэн, чэчирээн тахсар, барыта бэйэтиттэн тутулуктаах”.
Сайылыгым барахсан
Дьэ бу маннык толкуйдаммакка ыытыллыбыт бөдөҥсүтүү курдук реформалар дьон олоҕор хайдах курдук охсууну аҕалбыттара хобдох сэһэн буолан күн бүгүҥҥэ диэри ахтыллаллар. Төһөлөөх элбэх сир-дойду киһитэ-сүөһүтэ суох хаалан, өтөхсүйэн быраҕыллыбыта буолуой. Егор Егорович эппитин курдук, сиртэн тэйбит киһини төннөрөр уустук. Онон итиннэ үчүгэйдик толкуйдаммыт сөптөөх бэлиитикэ барыан наада.
2019 сылтан Өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана Айсен Николаев төрүттээбит Сайылык күнэ ыам ыйын 22 күнүгэр ылыллар буолла. Сайылык саха олоҕун биир быстыспат сорҕото, тыйыс кыстык кэнниттэн күөххэ үктэммит дьоллоох-соргулаах кэмин кэрэһитэ. Сайылыктааһыны сөптөөхтүк киллэрдэхпитинэ эрэ биһиги норуот үйэлэр тухары илдьэ кэлбит олохпут укулаата быстыбакка салҕанан иһиэ буоллаҕа.
Виктор Эверстов.
Хаартыскалар : Петр Ушницкай, Прокопий Ноговицын уонна Ильиннар дьиэ кэргэн тус архыыптарыттан ылылыннылар.
ПОДЕЛИТЬСЯ: