Эбээ Аана курдук ытык кырдьаҕастары кытары сэһэргэстэххэ, киһи санаата өрө көтөҕүллэр. Кинилэр бэйэлэрин холобурдарынан, олохторунан киһи ис кыаҕа муҥура суоҕун көрдөрөллөр. «Кырдьыы диэн кырыыс муҥа» диэн этиини туора сотоллор.
Туристаабыта баара эбитэ дуу?..
95 саас диэн, эттэххэ дөбөҥ. Бу күһүөрү сайын итиччэ саастаах тыыл бэтэрээнэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна Анна Евсеевна Ушницкая-Эбээ Аана Кытай Удалянчи куоратыгар тиийэн, сынньанан, эмтэнэн кэлэн, үгүс дьону сөхтөрүөн сөхтөрбүтэ. Бэлиэ сааһынан аҕам саастаах киһиэхэ «Вива» туристическай фирма босхо путевка бэлэх ууммута. Саха сирин историятыгар 95 саастаах ытык кырдьаҕас тас дойдуга туристаабыта баара эбитэ дуу?..
— Кытайга олус үчүгэйдик сынньанан, эмтэнэн төрөөбүт дойдубар эргиллэн кэлбитим. Онно бииргэ сылдьыбыт кыргыттарбын кытта социальнай ситимҥэ дьоҕус бөлөхтөөхпүт. Ол бөлөхпүтүгэр сонуммутун үллэстэбит. Биирдэ эмэ көрсөн, атах тэпсэн олорон, ирэ-хоро кэпсэтэбит. «Вива» турфирма салайааччытыгар Иван Чирковка уонна туристары салайан илдьэ сылдьар Клим Федоровка, Василий Шестаковка махталым муҥура суох. Оҕом Клим аҕам саастаах дьону олус үчүгэйдик илдьэ сылдьар.
Кинилэр өссө «Забота-Арчы» хаһыаты сыл аҥаарыгар сурутуу оҥорон, бэлэхтээбиттэрэ. Эһиги хаһыаккытын уруккуттан сөбүлээн ааҕабын.
Билигин даҕаны ханна эмэ тас дойдуга айанныы барыахпын баҕарабын ээ. Ити баҕа санаам туоларыгар эрэнэбин (күлэр), — диэн Анна Евсеевна кэпсээнин саҕалаабыта.
Аана кыра эрдэҕинэ, амарах аҕата Евсей Егорович Захаров инникини өтө көрбүттүү: «Оҕом улааттаҕына, элбэх оҕолоох, сөмөлүөтүнэн көтөр, үөрэхтээх киһи буолуоҕа», — диэн эппит эбит.
— Оччолорго сөмөлүөт диэн туох буоларын да билбэтим. Аҕам Бодойбонон, Ааллаах Үүнүнэн, Алданынан элбэхтик айанныыр, таһаҕас таһар буолан, сайдыылаах этэ. Кини эппитим курдук, элбэх оҕолоннум, үрдүк үөрэхтэнним, көтөр аалынан сир-дойду бөҕөтүн көрдүм. Ол курдук, Орто Азия, Европа судаарыстыбаларын, Таиланы, барытын көрдүм. Кытайга үстэ сырыттым.
Кэргэним Ушницкай Николай Николаевич улаханнык ыалдьа сылдьан, «Кытайы көрдөхпүнэ, бу орто дойдуттан бардахпына да, бардым диэм этэ», — диэбитэ. Ол баҕа санаатын толорбутум. Олоҕум аргыһыгар Кытайы көрдөрбүтүм, — диэн кэпсээнин салҕаабыта.
Эбээ Аана Удалянчига сылдьан, бэйэтин саастыыта Кытай ытык кырдьаҕаһын көрсөн, сүрдээх долгутуулаах түгэн буолбута. Икки аҕам саастаах дьон ыга куустуспуттара. Төһө да атын тыллаах, өйдөспөт буолаллар, санааларынан-оноолорунан биирдэрэ өтө көстөрө. Кытай эбээтин дьонноро нэһиилэ араараннар, илдьэ барбыттара.
Биир суолу тутуһабын
Анна Евсеевна аныгы олох тэтимиттэн хаалсыбат. Гаджетынан таах туһанар, туттар. Кэнсиэртэргэ, араас тэрээһиннэргэ элбэхтик сылдьар. Ону видеоҕа устан, оҕолоругар, билэр дьонугар ыыталаан, сэргэхситэр эбит.
Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар мэлдьи көмөлөһөр. «Эбээлэр илиилэрин сылааһа» диэн куруһуокка сылдьан, харысхаллары тигэн, уустук кэмҥэ төрөөбүт дойдутугар сэмэй кылаатын киллэрсэр. Анна Евсеевнаҕа волонтер буоларын туоһулуур дастабырыанньа туттарбыттара. Кини иистэнэрин сөбүлүүр. Күн бүгүн чаппараак тигэ сылдьар. Иэйиитэ киирдэҕинэ, хоһооннору да суруйар эбит. Маладьыас диэбэккит дуо?
— Тус бэйэм олохпор мэлдьи: «дьону наһаа арбаама, бэйэҕин арбаныма» диэн биир суолу тутуһабын. Сааһым туһунан хаһан даҕаны санаабаппын. Күн ахсын балкоммар тахсаммын сэрээккэлиибин. Араас тэрээһиннэргэ сылдьа сатыыбын. Соторутааҕыта Туризм күнүгэр аналлаах «Хикари» турфирма тэрийбит дьоро киэһэтигэр ыҥырыллан сылдьыбытым. «Бочуоттаах турист» диэн ааты иҥэрбиттэрэ уонна бэлэх туттарбыттара, — диэн Анна Евсеевна үөрүүлээх сонунун кытта үллэстибитэ.
Үөрэхтэнэр быа-туһах
Анна Евсеевна күн сирин 1931 сыллаахха Бүлүү улууһун Тылгыны нэһилиэгэр көрбүтэ. Кыысчааны чугас дьоно Чөрбөс диэн ааттыыллара үһү. Оскуола боруогун атыллаан эрэ баран, Аня диэн ааттааҕын билбит. «Миигин кылааска Аня диэн ааттыыллар», — диэн ийэлээх аҕатын күллэрбит.
Оччотооҕута оҕолор оскуолаҕа 9-10 саастарыгар үөрэнэ киирэллэрэ. Аанчык маҥнайгы кылааска үөрэнэр сылыгар Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмыт.
— Аҕабыт таһаҕас таһыытыттан тохтоон баран, 40-нун ааспыт киһи биһиги ийэбитин 18 саастаах кыыһы кэргэн ылбыт. Кэлин ыарыһах буолан хаалбыта. Тылгыныга аймахтар түмсэн олорор өтөхтөөх этибит. Сэрии саҕаламмытыгар ол дьоммут атын сирдэргэ көһүтэлээн хаалбыттара. Бэйэбит эрэ хаалбыппыт.
Ол сыл үөрэммитэ буолбуппут. Аҕабыт дьиэбит таһыгар туһахтыыра. Туһаҕар иккилии эҥин куобах иҥнэрэ. Сэниэтэ суох буолан, биирин эрэ илдьэ кэлэрэ. Иккис куобаҕын ийэбиниин дьиэбитигэр аҕаларбыт. Итинник этэҥҥэ син кыстаабыппыт. Сааһыгар тиийэн аччыктаан, биһиги ыал сытан хаалбыппыт. Ийэм нэһиилэ туран, оһоҕу отторо. Дьиэбит тоҥ хаһаа этэ.
Биир үтүө күн аҕабыт туох баар күүһүн мунньунан туран, сэбиэттэргэ барбыта. Биэс көстөөх сиргэ. Элбэх оҕолоох диэннэр үс киилэ бурдук биэрбиттэр. Өтөҕөр кэлэн иһэн, сыыр оҕотун дабайан баран, биир бэс төрдүгэр сынньана олорон баран, кыай ан тураахтаабатах. Аһара хойутаабытын иһин, ийэм утары баран, нэһиилэ туруоран илдьэ кэлбит. Бурдукпутун хааһылаан эҥин, дьоро киэһэ буолбутун, бу баар курдук өйдүүбүн, — диэн кэпсээбитэ Анна Евсеевна.
Сэбиэттэр бу ыал иэдэйэн эрэллэр диэннэр, фермаҕа көһөрбүттэр. Аҕаларын остуораһынан, ийэлэрин ыанньыксытынан, эдьиийин тас үлэҕэ, оттон Аанчык кыыһы хотон харабылынан үлэҕэ ылбыттара.
— Кэлин Сталин туһунан кинигэ аахпытым. Онтон оҕолор 10 саастарыттан үлэлиэхтээхтэр диэн дьаһал таһаарбытын туһунан билбитим. Ол иһин уончалаах киһи көлөһүн күнэ аахсаары, хотон харабылынан үлэлээбит эбиппин.
Фермаҕа көһөн кэлэн баран, биһиги ыал быр бааччытык, наһаа үчүгэйдик олорбуппут. Биһиги саҕа дьоллоох дьон суоҕун курдуга. Суорат буолунай, дьон балык бөҕөтүн бэрсэллэрэ. Ол гынан баран, оскуолаҕа кыайан үөрэммэтэхпит. Оччолорго дьон бөҕө, дьиэ дьиэнэн аччыктааннар, суорума суолланаллара, — диэн кэпсээнин салҕаабыта Эбээ Аана.
Маҥнайгы кылааска үөрэппит учуутала Федор Тимофеевич Семенов бу оҕолор үөрэммэт буоллулар диэн, Захаровтары дэриэбинэҕэ көһөрөн киллэрбит. Онно Аанчык түөрт кылааһы бүтэрбитэ. Кыысчаан салгыы Үгүлээт диэн сиргэ үөрэниэхтээҕэ. Онно олорор да сирэ суоҕа. Аанчык онтон санаарҕыыра. Үөрэхтээх киһи буолар быатыгар суола арыллан биэрбитэ. Ийэтин балта фронтан кэлбит киһиэхэ кэргэн тахсан, Үгүлээккэ олохсуйбуттара. Күтүөтүн наспоҕа ыскылаакка үлэҕэ ылбыттар. Кыысчаан дьонугар олорон үөрэммитэ.
— Урукку учууталлар барахсаттар үөрэҕи эрэ буолбакка, оҕоҕо наһаа кыһаллаллара. Үгүлээккэ сэттэ кылааһы бүтэрбитим. Үөрэхпин өссө салгыахпын баҕарбытым. Бүлүү училищетыгар үөрэнэр баҕалааҕым. Куоракка дьаамсыктар эрэ атынан сылдьаллара. Үс күн айаннаан тиийэллэрэ. Холкуоска үлэлии сылдьаммын, көҥүллэтэн, хаста да бара сатаабытым да, миэстэ суох буолан табыллыбатаҕа. Аны санаатахха, наһаа дьаныардаах эбиппин. Биирдэ сэбиэт быраата, Үгүлээккэ бииргэ үөрэммит уолум: «Мин сатыы барыам, бу кыыһы илдьэ барыҥ», — диэн куораттаатым. Училищебын куоттаран кэбиспит этим. Онон ахсыс кылааска салгыы үөрэнэр буоллум. Кылааспыт салайааччыта соҕурууттан кэлбит нуучча кыыһа этэ.
Биир күн учууталым: «Аня, биэрэккэ киир, дьонун кэлбиттэр», — диэтэ. Соһуйуу бөҕөтүн соһуйдум. Аҕам барахсан куоракка киирбиппэр, долгуйбут эбит. Болуот оҥостон, дьоммун илдьэ Бүлүү куоратыгар көһөн кэлбитэ. Наспоҕа харабылынан үлэҕэ киирбитэ. Ийэбит хортуоппуйу талааччынан үлэлээбитэ. Онус кылааһы бүтэриэхпэр диэри итинник олорбуппут. Уоппут да суоҕа, ыһыырынньыгынан сырдатынарбыт, — диир Анна Евсеевна.
Учуутала, нуучча кыыһа Аанчыгы наһаа хараанныыра. Дьиэтигэр тиийэн, хайдах усулуобуйаҕа олорорун көрбүтэ. Туруорсан, кыысчааны уонна бииргэ төрөөбүттэрин тас интэринээккэ ылларбыт. Онон Захаровтар аһынан-үөлүнэн хааччыллан, абыраммыттара. Ити уустук сылларга уон кылаас үөрэхтээх киһи улахан үөрэхтээх киһинэн ааҕыллара.
Дьаныһан туран
Аанчык дьүөгэтэ Света салгыы Дьокуускайга үөрэнэ барыахха диэн кучуйбута. Үөрэххэ тардыһыылаах кыыс тута сөбүлэммитэ. Борохуотунан устан, киин куоракка тиийбиттэрэ. Кини докумуонун Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа туттарбыта. Ол сылдьан, бииргэ үөрэммит Ира диэн кыыһын көрсө түспүт. Ол кыыс: «Иркутскайга омук тылыгар үөрэххэ туттарса сылдьабын. Аанчык английскай тылыгар үчүгэй этиҥ дии, докумуоҥҥун онно биэр», — диэн кучуйбут.
Аана өмүрэх курдук докумуонун педучилищеттан ылбыта. 1952 сыллаахха Иркутскайга үөрэххэ киирэн хаалбыта. Иралыын учууталларын Федор Тимофеевич Семенов көмөтүнэн, араас мучумааннардаах айаны айаннаан, Иркутскайы нэһиилэ булбуттара. Онно Аанчык үһүс курска үөрэнэ кэлбит Уус-Алдан улууһун уолун Ушницкай Николай Николаевиһы көрсөн, доҕордоспута. Аралдьыйан хаалан, биир эксээмэнин кыайан туттарбатаҕа. Онон үөрэҕиттэн тохтоон хаалбыта. Ол оннугар тус олоҕун оҥостоммута. Ушницскайдар дьиэ кэргэн биэс оҕоломмуттара.
Үөрэххэ тардыһыылаах Анна дьаныһан туран, син-биир үрдүк үөрэҕи бүтэрбитэ. Саха тылын уонна литературатын учууталынан 48 сыл устата үлэлээбитэ.
Ытык киһини Анна Евсеевнаны бэлиэ сааһынан «Забота-Арчы» амарах хаһыат эрэдээксийэтин коллективын аатыттан истиҥ эҕэрдэбитин тиэрдэбит.
Людмила НОГОВИЦЫНА
ПОДЕЛИТЬСЯ: