Кэбээйи улууһугар хас да сыл олорбут, үлэлээбит буоламмын, билэр дьоммун көрүстэхпинэ олохторун-дьаһахтарын ыйыталаһабын, интэриэһиргиибин. Ол курдук биир күн Тыайа баһылыгын Сидор Сидорович Дьяконовы көрсө түстүм. Кини Тыайа нэһилиэгин баһылыгынан үлэлиир, онон түгэн көстүбүччэ, тыа сирин олоҕун, баһылык үлэтин ыйыталаһан хааллым.
—Сидор Сидорович, суола-ииһэ суох ыраах сытар нэһилиэккэ олох-дьаһах хайдаҕый?
-Тыа сиригэр билигин дойдутун таптыыр, патриотическай өйдөөх-санаалаах киһи олорор, үлэлиир эбит дии санаатым. Билигин тыа сирэ уруккута буолбатах, ыччат олохсуйуон, дьон сүөһүнү иитиэхтэрин баҕарбат буоллулар. Ол барыта оскуолаҕа, уһуйааҥҥа оҕо ахсаана аҕыйыырыгар тиэрдэр. Аны ыраах сытар нэһилиэккэ дьон үлэлии кэлбэт, каадыр тиийбэт. Онон тыа сирэ баар буолар дуу, суох буолар дуу диэн кирбиигэ кэлэн эрэбит быһыылаах. Итиннэ маннык санаа үөскүүр – үчүгэй салайааччылар, спортсменнар, уопсайынан күүстээх санаалаах дьон, бары тыа сиригэр үөскээн-төрөөн, улаатан, хара үлэни үлэлээн тахсыбыттара. Ол сүтэн хааллаҕына, каадыры да, ыччаты да иитиигэ инникитин ыарахаттары көрсөрбүт буолуо. Тыа сирэ билигин сүөһүтэ-аһа, тэрээһиннээх хаһаайыстыбалара, бэйэтэ сөбүлээн дьарыктанар дьарыга суох буоллаҕына, ыччаты үлэҕэ иитии, такайыы барыта тохтоон хааларыгар тиийэр.
-Балаһыанньа, кырдьык, уустук. Ол гынан баран оннукка тиийбэт туһуттан үлэни эһиги ыытар буоллаххыт. Тугу тута-оҥоро сылдьаҕыт?
-“Күндээдэ” диэн кээпэрэтииптээхпит (ЖСПХ) баар. Урут хотоно суох, дьонтон үүт тутар этэ. Билигин кэтэх ыаллар сүөһүнү күүскэ аччаппыттарын иһин кээпэрэтип сүөһүлэниэн наада эбит диэн толкуйдаабыппыт. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ куонкурус ыыппыта, онно кыттан, сүүс төбөҕө хотон туттардыбыт, быйыл үлэҕэ киириэхтээх. Билигин кээпэрэтииппит бэрэссэдээтэлэ эмиэ субсидия ылаары граҥҥа киирсэ сылдьар. Табылыннаҕына, эбии сүөһү атыылаһыахтаах, ону кытта нэһилиэнньэ сүөһүтүн көрдөрө биэриэхтээх. Хотоммут аныгы матырыйаалтан тутулунна, ол эрээри үбэ-харчыта кырыымчык буолан, толору механизированнай буолбатах.
-Оскуолаҕыт дьыалата туох диэн буолла. Отчуот аайы ол тутуутун туруорсаллар этэ.
-Оҕо эрдэхпиттэн ити кыһалҕа турар. Билигин 45 сааспын туоллум. Сыл бөҕө ааһар, ол тухары уочараппыт хамсаабат. Биһиги улууспутугар суол-иис суох буолан эбитэ дуу, тутуу боппуруоһа тоҕо эрэ наһаа бытааннык барар. Кэбээйи оскуолатын кэнниттэн Мукучу оскуолата эрэ тутулунна. Билигин улуус салалтата Чагдаҕа туттарар былааннаах. Онон өр кэтэһэрбит буолуо. Дьиҥэр, оҕо төрөөһүнүн элбэтиигэ, оскуола, уһуйаан уонна суол бастакы миэстэҕэ туруохтаахтар этэ. Онон хайыахпытый, оскуолабытын өрөмүөннүү-өрөмүөннүү үлэлэтэ сылдьабыт. Былырыын бастакы этээһи пенанан ыстарбыттарын кэннэ арыый сылыйбыта. Кулууппут эмиэ оскуола курдук саахалланар туруктаах турар. Уһуйааммыт дьиэтэ эргэ да буоллар үлэлии турар.
-Оҕо ахсаана хайдаҕый?
-Оскуолаҕа ортотунан 65 оҕо үөрэнэр. Хомойуох иһин, сыл аайы оҕо оскуолаҕа киириитэ аччаан иһэр. Былырыын бастакы кылааска 5-6 оҕо киирбитэ. Аҕыйах сыллааҕыта 11-с кылааһы биир оҕо эрэ бүтэрбитэ. Учууталлар син кэлэллэр гынан баран, уопсай дьиэ суох буолан бара-кэлэ тураллар. Онон уопсай дьиэни бэйэбит күүспүтүнэн тутарбыт буолуо.
-Ити суол кыһалҕатын таарыйан аастыҥ. Туох эмит уларыйда дуо?
-Биһиги улууспутугар суоллаах нэһилиэк Кэбээйи эрэ. Биһиги кинилэртэн ортотунан 50-ча км тэйиччи баарбыт. Ол да буоллар кыһыҥҥы эрэ суол баар. Сайынын вездеходунан сылдьабыт. Дьиҥэр, Луҥха үрэҕэ эрэ мэһэйдиир, саамай синньиир сиринэн кытылтан кытылга диэри 45 м. Итиннэ күргэ тутуллуон эрэ наада. Эһиил Кэбээйигэ Олоҥхо ыһыаҕа буолуохтаах, ол тэрээһининэн сибээстээн мунньахха күргэбитин туруорсубуппут. Онно Кэбээйи уонна Бэс Күөлүн ыккардыгар Хатыҥ Үрэҕи туоруурга туттуллубут хомуллар күргэни аҕалан туруоруох буолбуттара. Ол күргэни туруоран кэбиһэллэрэ буоллар, сэттэ нэһилиэк суолланан хаалыа этилэр. Билигин Бүлүү Хампатынан эргийэн сылдьаллар, ону даҕаны ардахтаах дьыл кыайтарбат.
-Байыаннай дьайыыга төһө ыччат сылдьарый?
-8 уол сылдьар. 3 уол суох буолбута, кинилэр ааттарын үйэтитэр былааннаахпыт. Уолаттарга гуманитарнай көмө барар.
-Үйэтитии үлэтэ хайдах барарый?
-Тыайаттан элбэх биллэр-көстөр дьон тахсыбыттара: суруйааччылар Тимофей Сметанин, Николай Лугинов, Иван Петров, Евдокия Еринцеева — Огдо, сахалартан бастакы хампаһыытар Захар Степанов, эмиэ бастакы скульптор Петр Захаров, өрөспүүбүлүкэ салайааччылара. Николай Полятинскай СӨ борокуратууратын 9 сыл салайбыта. Биһиги “Именитые люди” искибиэри тута сылдьабыт, 11 киһиэхэ бюст турбута, быйыл күһүн арыллыахтаах. Хайа баҕарар нэһилиэк устуоруйалаах диэн аны күһүн урукку райпо маҕаһыыныгар нэһилиэк түмэлин арыйыахпыт. Дуогабарынан үлэһит баар. Аны уулуссаларга дьон аатын иҥэрэн эрэбит. Уулусса саҕаланыытыгар кини кимин-тугун кэпсиир истиэндэ туруоҕа.
-Олох уустугуран иһэр. Балыккыт-булкут туруга хайдаҕый?
-500-тэн тахса күөллээхпит. Хомойорум диэн собоҕо балыктааһын биисинэскэ кубулуйда. Собото үчүгэй диэтилэр да, өрүсүһэн барытын муҥхалаан, илимнээн кэбиһэллэр. Оннук гынан ол күөл соботун эһэллэр. Дьиҥэр күөллэри харыстыахха наада. Бүппэт диэн суох.
-Дьэ, Сидор Сидорович, кэпсээниҥ иһин махтал.
Бу кэпсэтиигэ эбии курдук Тыайаттан төрүттээх икки аҕам саастаах эдьиийдэр суруктарын кыбытабыт.
Сонун уларыйыылар
“Кэлиҥҥи кэмҥэ Тыайаҕа бэрт элбэх сонун уларыйыылар бардылар. Ол курдук кэлии киһиэхэ үтүө өйдөбүл дэриэбинэҕэ киирии Аартыктан саҕаланар, баайбыт-дуолбут, уратыбыт көстөр. Ол кэннэ аныгылыы уоттаах-күөстээх уулуссаларынан айанныыгын. Кыһыҥҥы кэмҥэ массыынаҕын дьаһалта туттарбыт улахан гарааһыгар туох да эрэйэ суох туруоран кэбиһэҕин.
Аны хотон тутулла турар, бу нэһилиэк үп-харчы өлөрөр, үлэ миэстэтин таһаарар сирэ буолара чахчы.
Аны нэһилиэк устуоруйатын, чулуу дьонун үйэтитэр түмэл арыллаары турарын истэн, муҥура суох үөрбит. Ааспыт, билиҥҥи, кэлэр көлүөнэлэри ситимниир, үйэтитэр кыахтанныбыт. Маны таһынан нэһилиэктэн тахсыбыт ааттаах-суоллаах дьоҥҥо аналлаах искибиэр аһыллыахтаах..
Ыччаты кытта үлэ сэргэхсийдэ. Түөлбэлэр грант ылан, холкуостар тустарынан аһаҕас халлаан анныгар истиэндэ оҥордулар, спортивнай күрэхтэһиилэри ыыттылар. Бу барыта нэһилиэкпит кэскиллээҕин, инникилээҕин көрдөрөр”.
Мария Ивановна Алехина-Ушницкая, РФ уопсай үөрэхтээһин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, Учууталлар учууталлара, С.А. Новгородов аат. бириэмийэ лауреата.
Нэһилиэк түмэллээх буолла
“Урут кыракый хоско түмэллээх этибит. Дьаһалта урукку райпо маҕаһыынын кэпсэтэн, улахан үлэни ыытан, түмэлбитин сайын сэмэйдик аспыппыт. Манна улахан үлэни “Холумтан” түмсүү салайааччыта, түмэл үлэһитэ Екатерина Архипова ыытта. Кини уонна сынньалаҥ киинин үлэһиттэрэ Николай Дьяконов, Юрий Гуляев, “Холумтан” түмсүү кэлэктиибэ, оскуола үлэһитэ Андрей Архипов, дьаһалта үлэһитэ Ирина Дьяконова, о.д.а. нэһилиэк олохтоохторо туора турбакка бары көмөлөөн олоххо киирдэ.
Оскуола (дириэктэр Азалия Аргунова), уһуйаан (сэбиэдиссэй Анна Иванова) кэлэктииптэрэ уопсастыбаннай олоххо көхтөөхтүк кытталлар. Биир саамай көхтөөх түмсүүнэн нэһилиэк олоҕор барытыгар кыттар “Алаас” эбээлэр түмсүүлэрэ буолар. Аҕалар түмсүүлэрин Николай Дьяконов салайар, нэһилиэк кытаанах араас үлэтигэр барытыгар кытталлар, кыһалҕалары туруорсаллар. Дьокутааппыт А. Сусоев көмөтүнэн ФАП аптекаланна. Итинник үлэ-хамнас ньиргиччи бара турар”.
Мария Михайловна Дьяконова, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, Кэбээйи улууһун, Тыайа нэһилиэгин бочуоттаах олохтоҕо, “Алаас” түмсүү салайааччыта.
Дьэ бу курдук ыарахаттартан чаҕыйбакка , сайдыы суолун тутуһан, Тыайа дьоно-сэргэтэ үлэлии- хамсыы сылдьаллар.
Виктор Эверстов.
ПОДЕЛИТЬСЯ: